Η ΠΟΝΤΙΑΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΣ ΣΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΤΩΝ ΧΡΟΝΩΝ

Η Ποντιακή διάλεκτος είναι η μοναδική που στις ημέρες μας έχει διασωθεί ως ομιλούμενη αλλά ταυτόχρονα είναι και αντικείμενο μελέτης. Με την ποντιακή διάλεκτο συμβαίνει εδώ και πολλά χρόνια το εξής παράδοξο. Ενώ κάθε διάλεκτος είναι συνδεδεμένη με μια ορισμένη γεωγραφική περιοχή, η ποντιακή διάλεκτος δεν έχει γεωγραφική ένια σήμερα. Αυτό συνέβη μετά το 1922, όταν με την αναταλαγη των πληθυσμών οι Έλληνες του Πόντου ήρθαν στην Ελλάδα και εγκαταστάθηκαν σε όλα σχεδόν τα μέρη της Ελλάδας. Ο κύριος όγκος των Ποντίων προσφύγων εγκαταστάθηκε στην Μακεδονία, αλλά πολλοί έμειναν και στην Αθήνα, τον Πειραιά και την Θεσσαλονίκη. Η ποντιακή είναι μια από τις περισσότερες μελετημένες διαλέκτους. Ο λόγος είναι η αρχαϊκή και μεσαιωνική της μορφή. Η Μικρασιατικοί περιοχή που μιλήθηκε η ποντιακή ήταν πολύ εκτεταμένη. Βρισκόταν στα νότια παράλια του Εύξεινου Πόντου και κατά διαστήματα έφτανε σε αρκετό βάθος της ενδεχώρας. Άρχιζε από τα δυτικά από την αρχαία πόλη Ιωνοπολις και έφτανε ανατολικά μέχρι τη Ριζούντα και την Κολχίδα. Εστία όπου μιλήθηκε η ποντιακή διάλεκτος υπήρξαν στα παράλια η Σινώπη, η Ινέπολη, η Αμισος, τα Κοτυωρα, η Τραπεζούντα, τα Σουρμενα, η Τρίπολη. Η πιο μεγάλη ενδεχωρα οπυ ακούστηκε η ποντιακή διάλεκτος βρισκόταν νότια της Τραπεζούντας με τις περιοχές της Ματσούκας, Σάντας, Γεμουρας, Κρώμνης, Χαλδιας. Οι Πόντιοι των περιοχών αυτών ήταν συντριπτικά οι περισσότεροι από όλους τους Πόντιους και αποτελούσαν τα εννεαδεκατα του ποντιακού ελληνισμού και οι πολυπληθέστεροι από αυτούς ήταν οι κάτοικοι της Χαλδαίας, με πρωτεύουσα την Αργυρούπολη ( Κιμισχανά). Ποντιακά μιλούσαν και σε περιοχές του εσωτερικού της Μίκρας Ασίας όπου υπήρξαν παροικίες από Πόντιους μεταλλωρύχους ( ματεντζηδες), περιοχές βόρεια του Αλυ ποταμού, στο Ικόνιο κοντά στο όρος Ταύρος αλλά και στο Ντιαμπεκρι. Ποντιακά μιλούσαν και συμπαγείς πληθυσμοί στα νότια της Ρωσίας, όπου κατέφυγαν 200 χιλιάδες Πόντιοι κατά τον 16^ο αιώνα, αλλά και μετά το 1914, στις παραμεθόριες με την Τουρκία περιοχές του Καυκάσου ( Καρς, Βατούμ), και ακόμη πιο μέσα στην Μαριούπολη και Κρασνοντάρ).

Είναι αξιοσημείωτο, ότι μέχρι σήμερα η ποντιακή διάλεκτος εξακολουθεί να μιλιέται σε τρεις περιοχές στον Πόντο από ελληνόφωνους μουσουλμάνους, οι οποίοι είχαν εξαιρεθεί από την ανταλλαγή των πληθυσμών λόγω του θρησκεύματος τους. Οι τρεις αυτές περιοχές είναι:

1). Η πόλη Τόνια και έξι γειτονικά χωριά.

2). Έξη χωριά στην περιοχή των Σουρμένων

3). Τριάντα χωριά στην κοιλάδα του ποταμού Οφη.

Σήμερα μπορούμε να διαπιστώσουμε στην ποντιακή διάλεκτο τις αρχικές καταβολές των πρώτων Ελλήνων άποικων, των Ιώνων της Μιλήτου από τις αρχές του 8^ου αιώνα. Ακολούθησε ο μεσαιωνικός χαρακτήρας που προσέδωσε στην ποντιακή , ο μακραίωνος βυζαντινός βίος. Η ποντιακή διάλεκτος διέσωσε πολλά στοιχεία της αρχαίας Ελληνικής. Μοιραία πάντως αυτή η τελευταία διάλεκτος της Μικρας Ασίας θα εξαφανιστεί. Τα πρώτα χρόνια της άφιξης τους στην Ελλάδα οι πρόσφυγες μιλούσαν την Ποντιακή στους συνοικισμούς που εμενενα. Όταν κατάλαβαν πως δεν θα επιστρέψουν πίσω- όπως αρχικά πίστευαν- κατάλαβαν πως επερεπ να μιλούν την νεοελληνική για να μπορέσουν να συναναστραφούν με τις τοπικές κοινωνίες, οι οποίες αδυνατούσαν να καταλάβουν την ποντιακή διάλεκτο. Όσο πιο διαφορετικό και δύσκολο ήταν το γλωσσικό ιδίωμα των προσφύγων, τόσο πιο ακατανόητο ήταν για τους άλλους και τόσο η ανάγκη να το εγκαταλείψουν, σαν μέσο επικοινωνίας, με τους άλλους, μεγαλύτερη. Δεν πρέπει πάντως να μας διαφεύγει το γεγονός πως οι πρόσφυγες από την Μικρά Ασία, δεν αντιμετωπίστηκαν ευμενώς από τους άλλους Έλληνες στον πρώτο καιρό της εγκατάστασης τους. Η γενική διάθεση απέναντι τους υπήρξε περιπαικτική, και πολλές φορές υβριστική. Οι διάφορες προσωνυμίες που τους αποδόθηκαν ήταν Αουτηδες, Τουρκόσποροι, νεπεν, δείγμα των προβλημάτων που αντιμετώπισαν οι πρόσφυγες κατά την εγκατάσταση τους στην Ελλάδα. Είναι φυσικό όπου οι πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν σε συμπαγείς οικισμούς, το μικρασιατικό τους ιδίωμα, διατηρήθηκε περισσότερο χρόνο και με λιγότερες επιδράσεις. Ακόμη και σήμερα οι πρόσφυγες τρίτης γενιάς συνεχίζουν να επικοινωνούν με τους δικούς τους οικείους και συμπατριώτες, στο γλωσσικό ιδίωμα που έφεραν από την πατρίδα τους.

Η ποντιακή διάλεκτος συνεχίζει να ομιλείται από τους ηλικιωμένους Πόντιους αλλά και από τους νεότερους σε περιβάλλον οικογενειακό, φιλικό, και έχει τον χαρακτήρα επιβεβαίωσης πιο πολύ της ταυτότητας της ποντιακής καταγωγής του ομιλητή και εκδήλωσης της επιθυμίας του να διατηρηθεί η ποντιακή λαλιά. Το ίδιο ισχύει και για την Τετάρτη γενιά, σε περιοριστικούς όρους φυσικά. Από τη στιγμή που η ποντιακή διάλεκτος παύει να αποτελεί γλώσσα επικοινωνίας, είναι μοιραίο να αφανίζεται σιγά – σιγά και με το πέρασμα των χρόνων να καταντήσει μουσειακή γλώσσα. Έστω και αν η ποντιακή διάλεκτος είναι η μόνη ελληνική γλωσσική μορφή που μιλήθηκε στο διάστημα, κατά την επικοινωνία της ελληνικής καταγωγής Ρώσου αστροναύτη, με την ποντιόφωνη οικογένεια του στην Θεσσαλονίκη.

Χωριό Μπεϊλάν

ΚΕΜΑΛ, Ο ΣΦΑΓΕΑΣ ΤΩΝ ΠΟΝΤΙΩΝ

"Τα χαράματα, στις 16 Φεβρουαρίου 1922, ημέρα Τετάρτη, μια εφιαλτική είδηση, ότι οι τσέτες του Τοπάλ Οσμάν έρχονται στο χωριό, έκανε τους κατοίκους να τρομάξουν και ν' αναστατωθούν. Οι άντρες, όσοι βρίσκονταν τη νύχτα στο χωριό, βιάστηκαν να φύγουν στο δάσος... Αλλοι άντρες που είχαν κρυψώνες σε σπίτια σε σπίτια και σε σταύλους, τρύπωσαν σ' αυτές και καμουφλαρίστηκαν έτσι που να μην τους υποπτευθεί κανείς. Τα γυναικόπαιδα και οι γέροι κλείστηκαν στα σπίτια και περίμεναν με καρδιοχτύπι να δούν τι θα γίνει... Δεν πέρασαν παρά λίγα λεπτά κι' οι τσέτες , περισσότεροι από 150 έμπαιναν στο χωριό κραυγάζοντας και πυροβολώντας. Τους ακολουθούσαν τούρκοι χωρικοί από τα γειτονικά χωριά. Αυτούς τους είχαν μυήσει στο εγκληματικό σχέδιο τους και τους κάλεσαν για πλιάτσικο.

Μόλις μπήκαν οι συμμορίτες στο χωριό, η ατμόσφαιρα ηλεκτρίστηκε και ο ορίζοντας πήρε τη μορφή θύελλας που ξεσπασε άγρια. Με κραυγές και βρισιές, βροντώντας με τους υποκοπάνους τις πόρτες και τα παράθυρα, καλούσαν όλους να βγουν έξω από τα σπίτια και να μαζευτούν στην πλατεία- αλλοιώς απειλούσαν, θα δώσουν φωτιά στα σπίτια και θα τους κάψουν.

Σε λίγο, όλα τα γυναικόπαιδα και οι γέροι, βρίσκονταν τρέμοντας και κλαίγοντας στους δρόμους. Οι συμμορίτες με κραυγές και απειλές υποπτεύθηκαν, από την πρώτη στιγμή, το μεγάλο κακό που περίμενε όλους και δοκίμασαν να φύγουν έξω από το χωριό. Οι τσέτες, πρόβλεψαν ένα τέτοιο ενδεχόμενο και είχαν πιάσει από πριν τα μπογάζια, απ' όπου μπορούσε να φύγει κανείς. Ετσι, μόλις έφτασαν, τρέχοντας, οι κοπέλλες στα μπογάζια, δέχτηκαν, από τσέτες που παραμόνευαν, πυροβολισμούς στο ψαχνό. Μερικές έμειναν στον τόπο σκοτωμένες, ενώ οι άλλες τραυματίστηκαν και γύρισαν πίσω.

Οι φόνοι αυτοί αποκάλυψαν για καλά τους εγκληματικούς σκοπούς των συμμοριτών κι' έγιναν το σύνθημα να ξεσπάσει, το τρομοκρατημένο πλήθος των γυναικόπεδων, που είχε ριχτεί στους δρόμους σε ένα βουβό κι' ασυγκράτητο κλάμα και σε σπαραξικάρδιες κραυγές απελπισίας. Τίποτα απ' όλα αυτά δεν στάθηκε ικανό να μαλάξει την σκληρότητα του τεράτων, που είχε διαλέξει ο Τοπάλ Οσμάν για την "πατριωτική" του εκστρατεία. Σκληροί σαν ύαινες, που διψούν για αίμα, και διεστραμμένοι σαδιστές, που γλεντούν με τον πόνο και τα βασανιστήρια των θυμάτων τους, χύμιξαν μανιασμένοι στα γυναικόπαιδα και τους γέρους, κραυγάζοντας, βρίζοντας, χτυπώντας, κλωτσώντας και σπρώχνοντάς τους να μαζευτούν στην πλατεία.

Η πυρπόληση

Οι μητέρες αναμαλλιασμένες, κατάχλωμες από το τσουχτερό κρύο και το φόβο, με τα βρέφη στην αγκαλιά και τα νήπια μπερδεμένα στα πόδια τους. Οι κοπέλλες άλλες με τους γέρους γονείς κι' άλλες με γριές ή άρρωστους αγκαλιασμένες, περιμαζεύτηκαν με τον χτηνώδη αυτόν τρόπο, στην πλατεία σαν πρόβατα για τη σφαγή, μέσα σε ένα πανδαιμόνιο από σπαραχτικές κραυγές και θρήνους και κοπετούς. Η πρώτη φάση της απερίγραπτης τραγωδίας του Μπεϊαλάν έκλεισε, έτσι, θριαμβευτικά για τους θλιβερούς ήρωες του νεοτουρκικού εγκλήματος γενοκτονίας.

Οταν πια όλα τα γυναικόπαιδα κ' οι γέροι μαζεύτηκαν στην πλατεία, οι τσέτες έβαλαν μπρός την δεύτερη φάση της σατανικής τους επιχείρησης. Διάταξαν να περάσουν όλοι στα δίπατα σπίτια, που βρίσκονταν στην πλατεία και τα είχαν διαλέξει για να ολοκληρώσουν τον εγκληματικό τους σκοπό. Η απροθυμία, που έδειξε το τραγικό αυτό κοπάδι των μελλοθανάτων να υπακούσει στην διαταγή, γιατί ήταν πια ολοφάνερο ότι όλους τους περίμενε ο θάνατος, εξαγρίωσε τους συμμορίτες που βιάζονταν να τελειώσουν γρήγορα την μακάβρια επιχείρηση. Και τότε, σαν λυσασμένα θεριά, ρίχτηκαν στις γυναίκες, τα μωρά και τους γέρους, και με γροθιές, με κοντακιές και κλωτσιές έχωσαν και στρίμωξαν στα δύο σπίτια τα αθώα και άκακα αυτά πλάσματα, που ο αριθμός τους πλησίαζε τις τρεις εκατοντάδες.

Κι' όταν, έτσι, ήταν σίγουροι πως δεν έμεινε έξω κανένας, σφάλισαν τις πόρτες, ενώ ο άγριος αλαλαγμός από τα παράθυρα, οι σπαραξικάρδιες κραυγές, το απελπισμένο κλάμα κι' οι βοερές ικεσίες για έλεος και βοήθεια, σχημάτιζαν μια άγριας τραγικότητας μουσική συναυλία, που ξέσκιζε τον ουρανό κι' αντιβούϊζε στα γύρω βουνά και δάση...

Και τώρα δεν έμενε παρά η τρίτη και τελική φάση της πατριωτικής... επιχείρησης των θλιβερών ηρώων-συμμοριτών του Τοπάλ Οσμάν. Δεν χρειάστηκαν παρά μια αγκαλιά ξερά χόρτα και μερικά σπασμένα πέταυρα (χαρτόματα) ν' ανάψει η φωτιά. Και σε λίγο τα δύο σπίτια, έγιναν πυροτέχνημα και ζώστηκαν, από μέσα κι' απ' έξω, από πύρινες γλώσσες και μαυροκόκκινο καπνό. Το τί ακολούθησε την ώρα εκείνη δεν περιγράφεται.

Οι μητέρες ξετρελλαμένες, έσφιγγαν, αλλαλάζοντας και τσιρίζοντας με όλη τη δύναμη της ψυχής τους, στην αγκαλιά τα μωρά τους, που έκλαιγαν και κράυγαζαν "μάνα, μανίτσα!". Οι κοπέλλες και οι άλλες γυναίκες με τους γέρους γονείς, τα παιδιά και τους αρρώστους, κραύγαζαν και αρπάζονταν μεταξύ τους σαν να ήθελαν να πάρουν και να δώσουν κουράγιο και βοήθεια, καθώς έπαιρναν φωτιά τα μαλλιά και τα ρούχα τους κι' άρχισαν να γλύφουν το κορμί οι φλόγες. Κραυγές, που ξέσκιζαν το λαρύγγι και τ' αυτιά, φωνές μανιακές και κλάμματα βροντερά, άγρια ουρλιαχτά ανθρώπων, που έχασαν από τρόμο και πόνο τα μυαλά τους, χτυπήματα στα στήθη, στον πυρακτωμένο αέρα και στους τοίχους - χαλασμός κόσμου, ένα ζωντανό κομμάτι από την κόλαση στη γη! Αυτή την εφιαλτική εικόνα παρίσταναν, τα πρώτα λεπτά, τα δύο σπίτια που τα είχαν αγκαλιάσει οι φλόγες.

Μερικές γυναίκες και κοπέλλες στον πόνο, την φρίκη και την απελπισία τους, δοκίμασαν να ριχτούν από τα παράθυρα, προτιμώντας να σκοτωθούν πέφτοντας κάτω ή με σφαίρες από όπλο, παρά να υποστούν τον φριχτό θάνατο στην φωτιά. Οι τσέτες που απολάμβαναν με κέφι και χαχανητά το μακάβριο θέαμα, έκαναν το χατήρι τους - πυροβόλησαν και τις σκότωσαν.

Δεν κράτησε πολλά λεπτά, αυτή η σπαραξικάρδια οχλοβοή, από τους αλαλαγμούς, τις άγριες κραυγές, τα τσουχτερά ξεφωνητά και το ξέφρενο κλάμα. Στην αρχή ο τόνος της οχλοβοής ανέβηκε ψηλά, ως που μπορούν να φτάνουν κραυγές, ξεφωνητά και ξελαρυγγίσματα από τρεις περίπου εκατοντάδες ανθρώπινα στόματα. Γρήγορα όμως ο τόνος άρχισε να πέφτει, ως που μονομιάς κόπηκαν κι' έσβησαν οι φωνές και το κλάμα. Κι' ακούγονταν μονο τα ξύλα, που έτριζαν από τη φωτιά και οι καμμένοι τοίχοι και τα δοκάρια, που έπεφταν με πάταγο πάνω στα κορμιά, που κείτονταν τώρα σωροί κάρβουνα και στάχτη κάτω στο δάπεδο, στα δύο στοιχειωμένα σπίτια το Μπεϊαλάν".

---

Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΤΟΥ ΠΟΝΤΙΑΚΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ

Ο ΠΟΝΤΙΑΚΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΟΔΕΥΕΙ ΠΡΟΣ ΤΗ ΡΩΣΙΑ

Εργασία που εκπονήθηκε στα πλαίσια των μαθημάτων της Θ. Ανθογαλίδου.

Επιμέλεια, διορθώσεις Θ. Ανθογαλίδου

Η ύπαρξη ελληνικού πληθυσμού στα εδάφη της σημερινής Κοινοπολιτείας των Ευρασιατικών Κρατών και της Δημοκρατίας της Γεωργίας χρονολογείται μεταξύ του 8ου και του 7ου αιώνα π.Χ., οπότε ιδρύονται οι πρώτες ελληνικές αποικίες στις περιοχές της βόρειας ακτής της Μαύρης Θάλασσας και στον Καύκασο. Μέχρι και την εποχή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας οι αποικίες αυτές εξακολουθούν να υφίστανται. Τον 9ο μ.Χ. αιώνα μάλιστα δημιουργούνται επίσημες επαφές μεταξύ Ελλήνων και Ρώσων και στη συνέχεια η Ρωσία εκχριστιανίζεται από το Βυζάντιο. Όταν το 1453 η Κωνσταντινούπολη περιέρχεται στην κυριαρχία των Οθωμανών πολλοί είναι οι Έλληνες που θα βρουν καταφύγιο στη χριστιανική Ρωσία. Καθ' όλη τη διάρκεια της οθωμανικής κυριαρχίας η Ρωσική Αυτοκρατορία δέχεται ελληνικούς πληθυσμούς, που εγκαταλείπουν τον Μικρασιατικό Πόντο.

Η έλευση 3.000.000 Μωαμεθανών ( Αζέροι, Αζερμπαϊτζάνοι, Κιρκάσιοι/Τσερκέζοι και Τσέτες, Αμπχαζοί, Τατάροι και άλλα υπολείμματα μογγολικών ομάδων καθώς και Τούρκοι ) καθ' όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα, λόγω κατάκτησης των τόπων κατοικίας τους από ρωσικά στρατεύματα , ανέτρεψε την ευαίσθητη ισορροπία μεταξύ χριστιανικών και μωαμεθανικών πληθυσμών σε βάρος των πρώτων. Χιλιάδες αγρότες εξαναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τον τόπο τους και να καταφύγουν σε ρωσοκρατούμενα μέρη. Από το 1801 έως το 1856 περισσότεροι από 100.000 Πόντιοι πέρασαν τα τουρκορωσικά σύνορα, με σκοπό να εγκατασταθούν στις γεωργιανές πεδιάδες. Επανοίκησαν μέρη που είχαν εγκαταλείψει οι Μωαμεθανοί, ίδρυσαν δεκάδες νέους οικισμούς και εισήγαγαν νέες καλλιέργειες. Οι ξεριζωμένοι πληθυσμοί αντιλαμβανόμενοι ως κίνδυνο τον εκρωσισμό τους και επιθυμώντας να διατηρήσουν την πολιτιστική τους ταυτότητα ζητούσαν την αποστολή δασκάλων και ιερομόναχων. Γύρω στο 1880 στα ελληνικά καπνοχώρια της κεντρικής Γεωργίας και στους οικισμούς των μεταλλωρύχων ήδη λειτουργούσαν 192 δημοτικά σχολεία (πολλά εκ των οποίων μονοθέσια και διθέσια).

Το 1778 κατέφυγαν στην Αζοφική 31.098 Έλληνες της Κριμαίας. Από τότε ο αριθμός των Ελλήνων στο σιτοβολώνα της Αζοφικής συνεχώς αύξανε. Μετά το τέλος του "Πολέμου της Ανατολής" ( 1877-78 ) οι Ελληνες που ζουν εκεί φτάνουν στις 180.000. Ο ρυθμός μετανάστευσης προς τη Ρωσία μέσα σε ένα αιώνα αυξήθηκε κατά 600%.

Όσο αφορά την οικονομική τους δραστηριότητα, 25 αιώνες μετά την εγκατάσταση των πρώτων αποίκων στην Προποντίδα και τον Εύξεινο Πόντο, οι παραδοσιακές ελληνικές εστίες στα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και οι ελληνικές κοινότητες της διασποράς πέρα από τα οθωμανικά σύνορα διένυαν μια από τις πιο εντυπωσιακές φάσεις της ιστορίας του βορειοανατολικού ελληνισμού.

Η διείσδυση των ευρωπαίων εμπόρων στις μαυροθαλασσίτικες αγορές σε συνδυασμό με τον εξευρωπαϊσμό της ελληνικής αστικής τάξης είχαν σαν αποτέλεσμα τόσο την ανάπτυξη της αγροτικής και βιοτεχνικής παραγωγής, όσο και τη δημιουργία μεγάλων εμπορικών οίκων και αντιπροσωπειών, ναυτιλιακών γραφείων και τραπεζών. Ο ευρωπαϊκός ανταγωνισμός και οι απαιτήσεις της διεθνούς αγοράς επιτάχυναν τη διαδικασία εκσυγχρονισμού των ελληνικών επιχειρήσεων, οι οποίες είχαν το πλεονέκτημα της αποκλειστικής γνώσης της αγοράς και της στήριξης από πολυπληθές και δυναμικό δίκτυο ομογενών.

Η εντυπωσιακή οικονομική ανάπτυξη των Ελληνοποντίων κατά το 19ο αιώνα είχε άμεσο αντίκτυπο στην κίνηση των γραμμάτων και της παιδείας. Μετά το 1881 σύλλογοι, λέσχες και φιλανθρωπικές αδελφότητες σε μεγάλα αστικά κέντρα αλλά και σε μικρότερες πόλεις αναπτύσσουν έντονη πολιτιστική δράση. Αλλά και σε περιοχές που στερούνται μεγάλης εμπορικής δραστηριότητας, όπως στα καπνοχώρια της Γεωργίας, στα ψαροχώρια της Κριμαίας και στα άγρια ρουμάνια της οροσειράς του Καυκάσου, οι Πόντιοι μετανάστες διατηρούσαν την πολιτιστική τους ταυτότητα και οργάνωναν θεατρικές παραστάσεις στην ποντιακή γλώσσα με θέματα εμπνευσμένα από την ποντιακή ζωή. Από το ένα έως το άλλο άκρο της Μαύρης Θάλασσας και από τα βάθη της οθωμανοκρατούμενης και της ρωσοκρατούμενης ενδοχώρας υπήρχαν εκατοντάδες εύρωστες ελληνικές επιχειρήσεις. Η δύναμη των Ελλήνων ήταν τέτοια, ώστε να είναι σε θέση να ελέγχουν και να επηρεάζουν σημαντικό μέρος της οικονομικής ζωής σε κρατικό και διακρατικό επίπεδο.

Μετά τον "Πόλεμο της Ανατολής" (1877-78) η Ρωσία αποσπά από την Οθωμανική Αυτοκρατορία την επαρχία του Καρς και δημιουργεί με ανεξάρτητη ρωσική διοίκηση το Κυβερνείο του Καρς. Δεδομένης της τεράστιας στρατηγικής σημασίας της περιοχής, οι ρωσικές δυνάμεις εφαρμόζουν τις εξής τακτικές: συστηματικοί διωγμοί εναντίον Μωαμεθανών, εγκατάσταση χιλιάδων Ρώσων μετοίκων και προσέλκυση μεταναστών από τον Πόντο με το δέλεαρ διαφόρων παροχών. Χωριά ολόκληρα ξεσηκώθηκαν και ακολουθώντας τους αρχηγούς κάθε κοινότητας διέσχισαν τα οθωμανορωσικά σύνορα προκειμένου να βρεθούν σε ελεύθερα και ορθόδοξα εδάφη. Στα νέα χώματα τηρούν αυστηρά τα έθιμά τους και διατηρούν τη γλώσσα τους για να μην αφανιστούν. Συχνά στο σχολείο ο δάσκαλος δίδασκε τη ρωσική και κρυφά την ελληνική γλώσσα. Όταν οι ρωσικές αρχές αποπειράθηκαν να επιβάλουν την αποκλειστική χρήση της ρωσικής, οι ελληνικές κοινότητες αντέδρασαν και απαίτησαν να γίνει σεβαστή η πολιτική τους ταυτότητα καθώς και να αναγνωριστούν οι κοινοτικές τους οργανώσεις. Το 1918 στο Κυβερνείο του Καρς ζουν 185.000 Ρώσοι, 75.000 Έλληνες, άλλοι τόσοι Αρμένιοι και 15.000 Μωαμεθανοί (κυρίως Κούρδοι).

Με την έναρξη της Επανάστασης των Μπολσεβίκων, τα ρωσικά στρατεύματα εγκαταλείπουν τον Ανατολικό Πόντο και το Κυβερνείο του Καρς. Οι 75.000 Έλληνες (Καρσλήδες), διαβλέποντας την κατάληψη της περιοχής από οθωμανικά στρατεύματα, καταφεύγουν στη Γεωργία και στην περιοχή του Κουμπάν (Κρασνοντάρ) για να σωθούν. Μετά την υπογραφή της συνθήκης της Λωζάνης το 1923 και ως το τέλος του 1924 εκκενώνεται η Θράκη, η προποντιακή Μικρασία και ο Πόντος. Ο αριθμός των νεκρών ανέρχεται στις 100.000 κατά την περίοδο των διώξεων (1914-1922). Στο ίδιο διάστημα η μετανάστευση από τον Πόντο προς τη Ρωσία και από τη βουλγαρική και οθωμανική Θράκη προς τη Ρουμανία, Ελλάδα, Αφρική, Αμερική και Ρωσία πήρε τη μορφή της προσφυγιάς. Λίγοι μόνο Έλληνες της βόρειας Θράκης παρέμειναν στη Βουλγαρία. Το σύνολο όσων μεταναστεύουν από τον Πόντο στον Καύκασο και στην υπόλοιπη Ρωσία σ' όλη τη διάρκεια των διώξεων (1914-24) υπολογίζεται σε 150.000 - 250.000, με αποτέλεσμα το 1918 ο πληθυσμός των Ελλήνων - Ποντίων στην Σοβιετική Ένωση να ανέρχεται, σύμφωνα με τον Μ. Αιλιανό, σε 700.000. Το μεγαλύτερο μέρος των ελλήνων αγροτών, που παρέμειναν στη Σοβιετική Ένωση, παρά τις διώξεις κατά τη διάρκεια της σταλινικής εποχής και τις υποχρεωτικές μετακινήσεις από τα παράλια προς τα βάθη της Ασίας (1930-50), κατόρθωσε να επιζήσει και να διατηρήσει την πολιτιστική του ταυτότητα ως την εποχή της "περεστρόικα", όπου πλέον οι 500.000 Έλληνες διεκδίκησαν την ύπαρξή τους.

Αξίζει όμως να δούμε από πιο κοντά την πορεία του ποντιακού ελληνισμού στη Σοβιετική Ένωση. Σύμφωνα με την περιοδοποίηση της Μαρίας Βεργέτη τρεις είναι οι ιστορικές περίοδοι που οριοθετούν την πορεία αυτή. Η πρώτη περίοδος ξεκινά από την Οκτωβριανή Επανάσταση (1917) και διαρκεί ως το 1937. Επικρατούσα ιδεολογία της εικοσαετίας αυτής είναι η λενινιστική και η πολιτική ελευθερία όσον αφορά την ελληνική γλώσσα και τον τρόπο ζωής των εθνοτήτων είναι χαρακτηριστική. Χάρη στην ανεκτική στάση της Σοβιετικής Ένωσης δημιουργούνται οι κατάλληλες συνθήκες για μεγάλη ανάπτυξη του ελληνοποντιακού πολιτισμού, του οποίου αντίστοιχη δεν παρουσιάζεται στο ελληνικό κράτος.

Οι γλώσσες που μιλιούνται από τον ποντιακό ελληνισμό ανάλογα με την περιοχή κατοικίας τους είναι η ποντιακή (Γεωργία, Καύκασος), η μαριουπολιτική (περιοχή της Μαριούπολης, διάλεκτος με πολλά γλωσσικά στοιχεία ξένα προς την ελληνική) και η κοινή δημοτική (Κριμαία). Το 1926 αποφασίζεται μάλιστα η κατάργηση της καθαρεύουσας και η διδασκαλία της δημοτικής στα ελληνικά σχολεία και ταυτόχρονα καταργείται η ορθογραφία με την εισαγωγή της φωνητικής γραφής. Η τελική απόφαση παίρνεται ομόφωνα το 1934 σε συνέδριο στη Μόσχα, όπου καθορίζεται στα σχολεία να διδάσκεται μόνο η δημοτική, παράλληλα όμως να χρησιμοποιούνται και τα τοπικά ιδιώματα, εφόσον ο πολύς κόσμος δυσκολεύεται ακόμη με την κοινή δημοτική.

Την ίδια περίοδο χτίζονται νέα σχολεία, ιδρύονται βιβλιοθήκες, εκδίδονται ελληνικά έντυπα, μεταφράζονται στη δημοτική και στην ποντιακή θεωρητικοί του μαρξισμού και Ρώσοι κλασικοί και ανεβαίνουν ελληνικές θεατρικές παραστάσεις. Η πνευματική άνθηση του ποντιακού ελληνισμού συνοδεύει την οικονομική ευημερία του.

Η δεύτερη περίοδος σημαδεύεται από διώξεις και μαζικούς εκτοπισμούς τμήματος του πληθυσμού. Είναι η εποχή της απόλυτης κυριαρχίας του Ι. Στάλιν, του οποίου η πολιτική πρακτική προς τα εγκατεστημένα στη Σοβιετική Ένωση έθνη επεκτείνονται και στην εποχή των διαδόχων του. Το βιοτικό επίπεδο παρουσιάζει κατακόρυφη πτώση. Το 1938 απαγορεύεται κάθε ελληνική πολιτισμική δραστηριότητα, ενώ τον Αύγουστο του ίδιου χρόνου το καθεστώς αποφασίζει το κλείσιμο των σχολείων πολλών εθνικών ομάδων, μεταξύ των οποίων και της ελληνικής. Απαγορεύεται η κυκλοφορία ελληνικών εντύπων, συλλαμβάνονται ακόμα και κομμουνιστές Έλληνες εκπαιδευτικοί, καταστρέφονται τα ελληνικά τυπογραφεία, πολλοί Έλληνες διανοούμενοι διώκονται και κάποιοι εκτελούνται χωρίς ανάκριση και δίκη. Πολλοί επίσης πόντιοι εκτοπίζονται. Σχετικά με το συνολικό αριθμό των εκτοπισμένων Ελλήνων της Ουκρανίας (περιοχή Κριμαίας), Ρωσίας (περιοχή Κουμπάν) και Γεωργίας οι σοβιετικές αρχές δεν ανακοίνωσαν ποτέ στοιχεία. Σύμφωνα με τον Α. Καρπόζηλο, ανεπίσημες πηγές υπολογίζουν ότι μέχρι το 1959 ζούσαν στην εξορία 350.000 Πόντιοι, ενώ επίσημα το 1940 ο ελληνικός πληθυσμός υπολογιζόταν γύρω στις 450.000.

Με το θάνατο του Στάλιν (1953) και τη διαδοχή του από το Χρουστσόφ αρχίζει η φιλελευθεροποίηση του καθεστώτος, που ωστόσο δεν οδηγεί σε νέα ανάπτυξη του ποντιακού ελληνισμού. Τα μόνα ελληνικά σχολεία που λειτουργούν βρίσκονται στην Τασκένδη, όπου φοιτούν τα παιδιά Ελλήνων πολιτικών προσφύγων που ήρθαν στη Σοβιετική Ένωση την περίοδο 1946-49. Όμως τουλάχιστον τώρα οι Έλληνες - Πόντιοι έχουν το δικαίωμα αγοράς ελληνικής εφημερίδας και τις δεκαετίες του 1960-70 επαναλειτουργούν ελληνικά τμήματα στα θέατρα και στα μουσεία των δημοκρατιών της Υπερκαυκασίας.

Η τρίτη περίοδος αρχίζει το 1985 με την άνοδο του Μ. Γκορμπατσώφ (διαδόχου και συνεχιστή του έργου του Αντρόπωφ) στη θέση του Γενικού Γραμματέα του Κ.Κ.Σ.Ε. Η ιδεολογία και η πρακτική της εποχής της περεστρόικα επιτρέπουν να αναφανεί ο κρυμμένος εθνικισμός των ελληνικών ομάδων, και αιτήματα όπως επιστροφή στην πατρίδα, από την οποία εκδιώχθηκαν βιαίως τη σταλινική περίοδο, αυτονομία, συγκρότηση ομοεθνούς δημοκρατίας ή ακόμα και ανεξαρτησία από το πολυεθνικό κράτος.

Οι εθνικιστικές ταραχές οξύνονται καθώς η λενινιστική ιδεολογία καταρρέει με αποτέλεσμα έθνη με εθνικό κράτος αναφοράς, να έχουν - λόγω και του ανοίγματος των συνόρων - τη δυνατότητα της μετανάστευσης. Σ' αυτή την κατηγορία εμπίπτουν και οι Έλληνες - Πόντιοι που εμφανίζουν αφενός μια τάση για διεκδίκηση αυτόνομης περιοχής και αφετέρου μια τάση μετανάστευσης προς το ελληνικό κράτος.

Η δεύτερη μεταναστευτική τάση ενισχύεται εξαιτίας των αναταραχών που προκαλούνται από τα αιτήματα άλλων εθνών στους τόπους διαμονής σημαντικού ποντιακού πληθυσμού. Χαρακτηριστικές είναι: η περιοχή της Υπερκαυκασίας, η οποία είναι ευαίσθητη σε εθνικιστικές ταραχές, καθώς και οι ασιατικές μουσουλμανικές δημοκρατίες στις οποίες ο ισλαμικός φανατισμός, η τουρανική αφύπνιση και οι τοπικοί εθνικισμοί αναπτύσσονται παράλληλα.

Αναφορικά με τον ελληνοποντιακό πληθυσμό, που ζει στη Σοβιετική Ένωση και στη μετέπειτα "Κοινοπολιτεία των Ευρασιατικών Κρατών", καθώς και στη Δημοκρατία της Γεωργίας κατά την τελευταία δεκαετία, έχουμε τα εξής στοιχεία: Οι περιοχές στις οποίες είναι εγκατεστημένοι είναι πολύ απομακρυσμένες μεταξύ τους και η μεγαλύτερη πληθυσμιακή συγκέντρωση εμφανίζεται στις δημοκρατίες της Υπερκαυκασίας (κυρίως στη δημοκρατία της Γεωργίας και λιγότερο στις δημοκρατίες της Αρμενίας και του Αζερμπαϊτζάν), της Ουκρανίας (στην περιοχή της Κριμαίας), της Ρωσίας, του Καζαχστάν, του Ουζμπεκιστάν, της Κιργισίας αλλά ακόμη και στη Σιβηρία. Παραδοσιακοί χώροι υποδοχής Ποντίων από το Μικρασιατικό Πόντο αποτελούν κυρίως η Γεωργία, η Αρμενία, η Ουκρανία και η Ρωσία, ενώ οι ελληνοποντιακές κοινότητες των άλλων δημοκρατιών, δημιουργούνται από τους εκτοπισμένους συμπαγείς ποντιακούς πληθυσμούς της σταλινικής περιόδου και ειδικότερα τα χρόνια 1942, 1944, 1946 και 1949.

Όσον αφορά τον αριθμό των Ελλήνων - Ποντίων που ζουν στην Σοβιετική Ένωση δεν υπάρχουν έγκυρα στοιχεία. Σύμφωνα με τη σοβιετική απογραφή του 1989, ο ελληνικός πληθυσμός ανέρχεται σε 358.068 άτομα. Ωστόσο ο πραγματικός αριθμός είναι πολύ μεγαλύτερος αυτού της απογραφής, γιατί πολλοί δηλώνουν τη ρωσική ή την τοπική εθνική ομάδα (π.χ. γεωργιανή, ουκρανική κ.ά.), με αποτέλεσμα να καταχωρούνται σε αντίστοιχες στατιστικές μερίδες. Πρέπει να διευκρινίσουμε ότι οι σοβιετικές απογραφές αναφέρονται στο σύνολο του ελληνικού πληθυσμού, ο οποίος στο μεγαλύτερο ποσοστό του είναι ποντιακός. Βάσει των μετριότερων ελληνικών υπολογισμών σήμερα ζουν στην πρώην Σοβιετική Ένωση περίπου 500.000 Έλληνες. Η πλειονότητά τους ζει στη Ρωσία (90.000), στην Ουκρανία (120.000), στη Γεωργία (120.000) και στο Καζαχστάν (60.000).

Πάντως υπό τις παρούσες συνθήκες είναι ανέφικτη η εξακρίβωση του αριθμού των Ελλήνων - Ποντίων που ζουν στην πρώην Σοβιετική Ένωση. Αυτό συμβαίνει αφενός γιατί οι εθνικιστικές ταραχές συνεχίζονται εκεί οπότε είναι δύσκολο να βρεθεί ο ακριβής αριθμός Ελλήνων - Ποντίων νεκρών καθώς και Ελλήνων - Ποντίων που μετανάστευσαν στο εσωτερικό της χώρας σε πιο ήσυχες δημοκρατίες και αφετέρου γιατί τα σύνορα εξακολουθούν να είναι ανοιχτά οπότε μεταναστεύουν πολλοί Έλληνες - Πόντιοι προς την Ελλάδα (εθνικό κράτος αναφοράς).

Ο αριθμός όμως αυτών που καταγράφονται ως μετανάστες αντικατοπτρίζει μόνο τα άτομα που ακολουθούν τη συνήθη γραφειοκρατική διαδικασία. Κατά συνέπεια διαφεύγουν από την αριθμητική καταγραφή όσοι έρχονται στο ελληνικό κράτος για προσωρινή διαμονή και στη συνέχεια αποκτούν άδεια οριστικής εγκατάστασης.

ΕΘΝΟΣ, ΕΘΝΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΥΝΟΧΗ

Η έννοια του έθνους όπως χρησιμοποιείται σήμερα, συγκροτήθηκε ιστορικά τα τελευταία διακόσια χρόνια και συνδέεται άμεσα με τη δημιουργία των εθνικών κρατών. Η ιστορικότητα όμως της έννοιας,δηλαδή το γεγονός ότι το περιεχόμενό της μεταβάλλεται μέσα στο χρόνο, δεν ήταν μέχρι πρόσφατα αποδεκτό από μεγάλη μερίδα ιστορικών, κοινωνιολόγων και ανθρωπολόγων.Η κυρίαρχη αντίληψη για το έθνος και για την εθνική ταυτότητα είναι κληρονομιά του ρομαντικού 19ου αιώνα. Το έθνος αντιμετωπιζόταν σαν οικουμενική, "φυσική" οντότητα, ανεξάρτητη από το χρόνο και το χώρο και η εθνική ταυτότητα σαν αυτονόητη και αναλλοίωτη αποτύπωση κοινωνικής ομοψυχίας και συνοχής. Σήμερα, για τον εννοιολογικό προσδιορισμό του έθνους χρησιμοποιούνται πολλά κριτήρια. Οι ορισμοί που προκύπτουν είναι δυνατόν να κατηγοριοποιηθούν σύμφωνα με τη γερμανική (ή αντικειμενική), τη λατινική (ή υποκειμενική) και τη μαρξιστική αντίληψη, ενώ τελευταία προβάλλουν και νέες προσεγγίσεις. Η φυλή, η γλώσσα, η θρησκεία και οι παραδόσεις αποτελούν αποφασιστικά κριτήρια για τον καθορισμό του έθνους σύμφωνα με τη γερμανική αντίληψη, ενώ η θέληση του πληθυσμού όταν πρόκειται να χωριστούν σε έθνη θεωρείται δευτερεύουσας σημασίας. Η λατινική αντίληψη για το έθνος προτείνει ως κύριο χαρακτηριστικό του την επιθυμία συμβίωσης.Το βασικό κριτήριο είναι η αντίληψη της κοινότητας, του δεσμού που διαμορφώνεται από το ενεργό ιστορικό παρελθόν, το παρόν και το επιθυμητό μέλλον. Η επιθυμία συμβίωσης ενισχύεται από την κοινότητα γλώσσας, εθίμων και παραδόσεων ωστόσο αυτά τα κοινά πολιτισμικά πρότυπα δεν είναι απαραίτητα ούτε επαρκή - σύμφωνα πάντα με την υποκειμενική αντίληψη - για τον καθορισμό του έθνους. Η καθοριστικότητα του οικονομικού παράγοντα προβάλλεται από την μαρξιστική αντίληψη με αποτέλεσμα το έθνος να αντιμετωπίζεται ως δημιούργημα της καπιταλιστικής κυρίως εποχής. Τέλος σύμφωνα με τις σύγχρονες προσεγγίσεις το έθνος γίνεται αντιληπτό όχι σαν πρωταρχική, φυσική και σταθερή οντότητα, αλλά ως προϊόν και αποτέλεσμα της εθνικιστικής επιταγής "ένα έθνος ένα κράτος" (η πολιτική χειραφέτηση του έθνους υπήρξε στόχος των εθνικιστικών κινημάτων). Στοιχεία όπως κοινή καταγωγή, κοινή γλώσσα και θρησκεία καθώς και κοινές παραδόσεις κλήθηκαν να εδραιώσουν την εθνική ταυτότητα ως προσδιοριστικά του έθνους.Τα έθνη προσδιορίζονται ιστορικά κυρίως μέσα από τις διαφορές τους και τις συγκρίσεις τους με άλλα έθνη. Πρόκειται για μια συνεχή διαδικασία ετεροπροσδιορισμού η οποία συμβάλλει στην αέναη αναπαραγωγή της εθνικής ταυτότητας ως μοναδικής.

Ο εθνικός "εαυτός" συγκροτείται σε άμεση αντιδιαστολή με τους κάθε λογής εθνικούς "άλλους". Η εθνική ταυτότητα, όπως άλλωστε και κάθε άλλη ταυτότητα (οικογενειακή, ταξική, τοπική, θρησκευτική, του φύλου) κατατάσσει τα άτομα διαφοροποιώντας τα, δίνοντας έμφαση δηλαδή στις διαφορές και όχι στις ομοιότητες. Ο Δ. Γ. Τσαούσης αναφερόμενος γενικά στην ταυτότητα του κοινωνικού συνόλου τονίζει το δυναμικό χαρακτήρα της και μιλά για συνεχή αναπροσαρμογή της στα πλαίσια της διαλεκτικής σχέσης που συνδέει το συγκεκριμένο κοινωνικό σύνολο με τον περιβάλλοντα κοινωνικό χώρο. Οι κύριοι άξονες γύρω από τους οποίους στρέφεται η αναπροσαρμογή της ταυτότητας είναι: α) τα σύνολα που σχηματίζουν τον κοινωνικό περίγυρο από τον οποίο διαφοροποιείται το αυτοπροσδιοριζόμενο σύνολο ως αυτοτελής οντότητα και β) τα πολιτιστικά στοιχεία που συνθέτουν κάθε φορά τη βάση της διαφοροποίησης και αντιδιαστολής. Όσον αφορά την αφετηρία για τον προσδιορισμό της ελληνικής ταυτότητας ο Δ. Γ. Τσαούσης εντοπίζει ως αφετηρία άλλοτε το "ΕΜΕΙΣ" και άλλοτε το "ΟΙ ΑΛΛΟΙ". Στην πρώτη περίπτωση η ελληνική ταυτότητα "έχει ως κύριο σημείο αναφοράς της το "ΕΜΕΙΣ", τα διαφοροποιητικά στοιχεία που μας χαρακτηρίζουν και που αποτελούν διακριτικά γνωρίσματα ομολογημένα και από τους άλλους". Στη δεύτερη περίπτωση η ταυτότητα θεμελιώνεται περισσότερο στην άρνηση των "ΑΛΛΩΝ" παρά στη βεβαίωση του "ΕΜΕΙΣ".

Μεγάλη σημασία για την κατανόηση της συγκρότησης και της διατήρησης της εθνικής ταυτότητας έχει η έννοια της κοινωνικής συνοχής. "Κοινωνική συνοχή σημαίνει ότι το κάθε μέλος αισθάνεται πως είναι "δεμένο" μαζί με τα άλλα σε μια ενότητα και πως το σύνολο που συνθέτουν δεν είναι κάτι το ξένο και το μακρινό, είναι κάτι στο οποίο το μέλος ανήκει, αλλά και το οποίο ανήκει στο μέλος, είναι δικό του." Ο βαθμός κοινωνικής συνοχής επιδρά άμεσα στο συναίσθημα της ψυχολογικής ταύτισης των μελών της ομάδας. Στο πεδίο της εθνικής ταυτότητας η ισχυρή κοινωνική συνοχή μεταφράζεται ως ισχυρή ψυχολογική ταύτιση των μελών με την εθνική ομάδα. Οι παράγοντες που εξασφαλίζουν μεγάλη κοινωνική συνοχή διακρίνονται σε: εσωτερικούς παράγοντες έλξης των μελών και σε εξωτερικούς παράγοντες διαφοροποίησης και αντιδιαστολής της κοινωνικής ομάδας από τον περιβάλλοντα κοινωνικό χώρο. Τα πολιτισμικά στοιχεία αποτελούν θεμελιώδη εσωτερικό παράγοντα κοινωνικής συνοχής και σαν τέτοιος ελκύει τα μέλη και τα αντιδιαστέλλει με τον κοινωνικό περίγυρο. Επίσης ορισμένα είδη συγκρούσεων στο πλαίσιο της ίδιας της ομάδας είναι δυνατόν να αποτελέσουν εσωτερικό παράγοντα κοινωνικής συνοχής. Στην κατηγορία των εξωτερικών παραγόντων κοινωνικής συνοχής κατατάσσονται: ερεθίσματα και προκλήσεις που εγκυμονούν κινδύνους για την ομάδα και γιαυτό τη συσπειρώνουν αλλά ακόμα και η απλή παρουσία ατόμων και συνόλων που τα μέλη της ομάδας δεν θεωρούν όμοιά τους και δεν μπορούν να ταυτιστούν μαζί τους.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση των ποντίων που συμβίωναν στην πρώην Σοβιετική Ένωση με άλλα έθνη. Η ταύτιση με μια εθνική ομάδα έχει ως συνέπεια την αυτόματη δημιουργία δύο ομάδων στις οποίες μοιράζεται ο κόσμος. Η πρώτη ομάδα είναι η έσω-ομάδα και περιλαμβάνει το εθνικό σύνολο με το οποίο ταυτιζόμαστε ή στο οποίο ανήκουμε. Η δεύτερη ομάδα, η έξω-ομάδα αφορά τα εθνικά σύνολα στα οποία δεν ανήκουμε και δεν ταυτιζόμαστε, πρακτικά δηλαδή όλα τα υπόλοιπα έθνη. Αξιοσημείωτο είναι πως η ταύτιση με την ομάδα οδηγεί σε συμπεριφορά που δημιουργεί κοινωνική απόσταση ανάμεσα στους όμοιους και στους άλλους, μια απόσταση υποκειμενική και όχι γεωγραφική. Όσοι περιλαμβάνονται στα πλαίσια της έσω-ομάδας θεωρούν πως οι συναισθηματικές αντιδράσειςκαι οι εμπειρίες τους μοιάζουν ενώ αναμένουν διαφορές ανάμεσα σε αυτούς και στα μέλη κάποιας έξω-ομάδας. Αποτέλεσμα αυτής της αντίληψης είναι μια συμπεριφορά που τελικά δημιουργεί διαφορές με τα μέλη των έξω-ομάδων και η υιοθέτηση συμβόλων, κανόνων συμπεριφοράς και τρόπων έκφρασης στα πλαίσια της έσω-ομάδας που συμβάλλει στην ομοιομορφία της. Μάλιστα όσο μεγαλύτερη παρουσιάζεται η κοινωνική απόσταση, τόσο "τα μέλη της έσω-ομάδας τείνουν να θεωρούν τον ιδιαίτερο τρόπο ζωής τους ως ανώτερο και να τον ανάγουν σε γνώμονα αξιολόγησης άλλων κοινωνιών συνόλων και πολιτισμών."Η αναφορά που προηγήθηκε στις έννοιες του έθνους, της εθνικής ταυτότητας και της κοινωνικής συνοχής κρίθηκε απαραίτητη προκειμένου να γίνουν αντιληπτές οι ιδιομορφίες που αναδύονται στην περίπτωση των Ελληνοποντίων του τελευταίου μεταναστευτικού κύματος όσο αφορά το αίσθημα του"ανήκειν" σε ένα έθνος και της εθνικής τους ταυτότητας. Όπως έχει ήδη αναφερθεί η πλειονότητα των Ελληνοποντίων που ζούσαν σε εδάφη της πρώην Σοβιετικής Ένωσης εγκαταστάθηκαν εκεί κυρίως τους δύο τελευταίους αιώνες, άλλοι οικειοθελώς και άλλοι εξαναγκαζόμενοι από τις ιστορικές συνθήκες. Στις περιοχές αυτές συμβίωναν άλλοτε ειρηνικά και άλλοτε ανταγωνιστικά μαζί με διάφορα έθνη στα πλαίσια μιας αυτοκρατορίας (19ος αιώνας) και αργότερα στα πλαίσια ενός κράτους (20 αιώνας) το οποίο δεν οικοδομήθηκε σύμφωνα με την επιταγή "ένα έθνος ένα κράτος" και που ωστόσο θεωρούσε επιθυμητή και επεδίωκε τη μέγιστη εθνική ομοιογένεια. Στο πέρασμα του χρόνου οι Ελληνοπόντιοι διατήρησαν πολλά από τα διακριτικά πολιτισμικά τους χαρακτηριστικά και παράλληλα προσεταιρίστηκαν στοιχεία γειτονικών εθνών. Σύμφωνα τόσο με τα κριτήρια της υποκειμενικής όσο και της αντικειμενικής προσέγγισης για τον ορισμό του έθνους, ο συγκεκριμένος πληθυσμός εντάσσεται στα πλαίσια του Ελληνικού έθνους. Οι πόντιοι πρόσφυγες διεκδικούν την ελληνικότητα, επειδή μοιράζονται με τους υπόλοιπους Έλληνες την ίδια γλώσσα (αν και μιλούν διαλεκτική μορφή της, την ποντιακή διάλεκτο, συχνά εμπλουτισμένη με λέξεις δανεισμένες από το λεξιλόγιο γειτονικών εθνών), όσοι πιστεύουν στο Θεό έχουν την ίδια θρησκεία με αυτή του επίσημου ελληνικού κράτους και έχουν σε μεγάλο βαθμό κοινή κουλτούρα, έθιμα και παραδόσεις με τους Έλληνες, ειδικότερα με τους Πόντιους που κατοικούν στην Ελλάδα. Στις αφηγήσεις ζωής που παρουσιάζονται σ' αυτό το τεύχος, είναι εμφανής η τάση των βιογραφούμενων να τονίζουν όλα εκείνα τα στοιχεία που πιστοποιούν στους γηγενείς έλληνες την "αδιαμφισβήτητη ελληνικότητα" των ίδιων. Εξιστορούν τις επιτυχείς σε μεγάλο βαθμό προσπάθειές τους να διατηρήσουν τη μητρική τους γλώσσα, σε μια χώρα που η επίσημη γλώσσα διέφερε από τη δική τους, προσπάθειες που πολλές φορές κατέβαλαν υπό αντίξοες συνθήκες - διώξεις, εξορίες, εθνικιστικά πάθη. Δεν είναι λίγοι αυτοί που αντιστάθηκαν στις απόπειρες του επίσημου ρωσικού κράτους για εκρωσισμό παρά το κόστος, τις συνέπειες που προκαταβολικά γνώριζαν ότι θα υποστούν. Η διατήρηση του ελληνικού ονοματεπώνυμου, της ελληνικής ιθαγένειας και του ελληνικού διαβατηρίου είχε σαν τίμημα τον αυτόματο αποκλεισμό των Ελληνοποντίων από τα ανώτερα και ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα σε συγκεκριμένες χρονικές περιόδους.

ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΤΙΚΑ ΚΥΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΩΗΝ ΣΟΒΙΕΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ

ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Παραπάνω είδαμε στοιχεία που αφορούν κυρίως τους δύο τελευταίους αιώνες σχετικά με την ύπαρξη ποντιακού ελληνισμού στη Ρωσία και στη μετέπειτα Σοβιετική Ένωση. Στη συνέχεια θα οριοθετήσουμε χρονικά τα μεταναστευτικά κύματα Ελλήνων - Ποντίων από την πρώην Σοβιετική Ένωση προς την Ελλάδα στον αιώνα μας.

Μπορούμε να διακρίνουμε τέσσερα ρεύματα μαζικής μετανάστευσης:

α) Από το 1918 έως το 1930 με ιδιαίτερη έξαρση την περίοδο 1921-23. Πρόκειται για πρόσφυγες από το Μικρασιατικό Πόντο που κατέφυγαν στην Ε.Σ.Σ.Δ. εξαιτίας των διωγμών των Νεότουρκων (1914-24) καθώς και για Πόντιους μόνιμους κάτοικους της Υπερκαυκασίας (σημερινές δημοκρατίες της Γεωργίας, Αρμενίας και Αζερμπαϊτζάν), της Ουκρανίας και της Ρωσίας, οι οποίοι καταφεύγουν στον ελλαδικό χώρο κάτω από την πίεση ιστορικών γεγονότων.

β) Από το 1937 έως το 1939 εξαιτίας διώξεων. Πάντως λίγες οικογένειες κατόρθωσαν να πάρουν άδεια μετανάστευσης προς την Ελλάδα, γιατί η έξοδος από την Ε.Σ.Σ.Δ. ήταν ουσιαστικά απαγορευμένη.

γ) Από το 1965 έως το 1967. Το τρίτο μεταναστευτικό κύμα διακόπτεται λόγω της επιβολής δικτατορικού καθεστώτος στην Ελλάδα και συνεχίζεται μετά τη μεταπολίτευση. Οι μετανάστες προέρχονται από την κεντρική Ασία κυρίως.

δ) Από το 1987 έως σήμερα. Η άνοδος του Μ. Γκορμπατσώφ στη θέση του Γενικού Γραμματέα του Κ.Κ.Σ.Ε. το 1985 δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την εμφάνιση ενός ολοένα αυξανόμενου μεταναστευτικού κύματος. Πριν το 1985 μόνο οι Έλληνες - Πόντιοι από τις κεντροασιατικές δημοκρατίες του Ουζμπεκιστάν, της Κιργισίας και του Καζαχστάν είχαν σχετική ευχέρεια εξόδου από τη Σοβιετική Ένωση, γιατί διέθεταν ελληνικά διαβατήρια. Από τη στιγμή (1985) που επιτρέπεται η μετανάστευση σε όλο και ευρύτερες πληθυσμιακές ομάδες προκαλείται αλλαγή της πληθυσμιακής κατανομής των μεταναστών, όσον αφορά τον τόπο μόνιμης κατοικίας πριν τη μετανάστευση.

Οι Έλληνες - Πόντιοι από την πρώην Σοβιετική Ένωση που ήρθαν με το τελευταίο μεταναστευτικό ρεύμα διακρίνονται σύμφωνα με κατηγοριοποίηση της Μ. Βεργέτη κατά την προέλευσή τους, που συνεπιφέρει ορισμένα χαρακτηριστικά, με τα οποία συνδέονται τόσο οι προσδοκίες τους όσο και τα προβλήματα προσαρμογής στην ελληνική κοινωνία:

α) Έλληνες - Πόντιοι από τις δημοκρατίες της Υπερκαυκασίας (Γεωργία, Αρμενία, Αζερμπαϊτζάν). Γνωρίζουν την ποντιακή (εξαιρούνται οι τουρκόφωνοι της Τσάλκας), τη ρωσική και πιθανά τη νεοελληνική γλώσσα και προέρχονται από κοινωνικό περίγυρο με έντονο τοπικό εθνικισμό.

β) Έλληνες - Πόντιοι από τις δημοκρατίες της Ρωσίας και Ουκρανίας (περιοχή Κριμαίας). Είναι γνώστες της ποντιακής, της ρωσικής και πιθανά της νεοελληνικής γλώσσας και ο κοινωνικός τους περίγυρος είναι χωρίς εθνικιστικές ταραχές.

γ) Έλληνες - Πόντιοι από τις μουσουλμανικές δημοκρατίες της κεντρικής Ασίας (κυρίως Καζαχστάν και Ουζμπεκιστάν). Γνωρίζουν την ποντιακή, τη ρωσική γλώσσα και με εξαίρεση μερικούς ηλικιωμένους αγνοούν τη νεοελληνική. Χαρακτηριστικά του κοινωνικού τους περίγυρου είναι ο ισλαμικός φανατισμός, η τουρανική αφύπνιση και οι τοπικοί εθνικισμοί.

Με την άφιξή τους στο ελληνικό κράτος οι σημερινοί Πόντιοι μετανάστες αντιμετωπίζουν προβλήματα ένταξης αντίστοιχα με αυτά που αντιμετώπιζαν στις αρχές του αιώνα οι Πόντιοι πρόσφυγες από το Μικρασιατικό Πόντο, αν και διαφέρει η έκταση και η ένταση αυτών των προβλημάτων. Μερικά από τα ουσιαστικότερα προβλήματά τους είναι: η ανεπαρκής γνώση της νεοελληνικής που δυσχεραίνει την εξεύρεση εργασίας των ενηλίκων και την προσαρμογή των παιδιών στο σχολείο, η δυσκολία αντιστοιχίας ορισμένων ειδικοτήτων των πτυχίων τους προς τα ελληνικά Α.Ε.Ι., η αδυναμία να μεταφέρουν τα ασφαλιστικά τους δικαιώματα από την πρώην Ε.Σ.Σ.Δ., το στεγαστικό, που αποτελεί μόνιμο άγχος και η ενγένει αντιμετώπισή τους από το ελληνικό κράτος και την ελληνική κοινωνία.

Η γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου (μέσα από τις μαρτυρίες των συμμάχων των Τούρκων)

Σάντερς και Κεμάλ

Του Βλάση Αγτζίδη

"Οι πασάδες διέπραξαν απερίγραπτα εγκλήματα, που δεν μπορεί να συλλάβει η φαντασία του ανθρώπου. Εγκαθίδρυσαν ένα τυραννικό καθεστώς, οργάνωσαν εκτοπίσεις και σφαγές, έκαψαν με πετρέλαιο βρέφη που ακόμα θήλαζαν, βίασαν γυναίκες και μικρά κορίτσια μπροστά στα μάτια των γονιών τους, προβαίνοντας σε κάθε είδους ωμότητα. Επιβίβασαν σε πλοία χιλιάδες αθώους και τους πέταξαν στη θάλασσα. Οδήγησαν γυναίκες σε οίκους ανοχής. Γεγονότα που δεν έχουν προηγούμενο στην ιστορία οποιουδήποτε λαού\".

Διαβάζοντας την παραπάνω αναφορά είναι πολύ δύσκολο να φανταστεί κάποιος ότι αυτά είναι λόγια του Κεμάλ Ατατούρκ. Κι όμως, όταν στα μέσα της δεκαετίας του '20 η τουρκική πολιτική σκηνή χαρακτηρίστηκε από τη διαπάλη για την εξουσία, με τα παραπάνω λόγια ο Κεμάλ κατηγόρησε και έσυρε σε δίκη τους πολιτικούς του αντιπάλους, οι οποίοι είχαν πρωταγωνιστήσει στο νεοτουρκικό κίνημα. Τα εγκλήματα που διέπραξαν οι νεότουρκοι εθνικιστές κατά τη διάρκεια του Α\' Παγκοσμίου Πολέμου, έγιναν πολιτικό όπλο στα χέρια του Κεμάλ Ατατούρκ.

Μαρτυρίες Αυστριακών και Γερμανών

Η γενοκτονία κατά των Ελλήνων του Πόντου υπήρξε μέρος της ευρύτερης γενοκτονίας κατά των Ελλήνων και των άλλων χριστιανικών ομάδων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η πολιτική για εξόντωση των χριστιανών είχε αποφασιστεί σε συνέδριο των Νεοτούρκων εθνικιστών τον Οκτώβριο του 1911. Οι Νεότουρκοι είχαν αναριχηθεί στην εξουσία με πραξικόπημα από το 1908.

Η συμμαχία τους με τη Γερμανία του Κάιζερ, που αναζητούσε μερίδιο στις παγκόσμιες αγορές και το πλαίσιο του Α\' Παγκοσμίου Πολέμου, επέτρεψαν την υλοποίηση της απόφασης για τις γενοκτονίες. Τα προξενικά έγγραφα εκείνης τη περιόδου αποτελούν τον αδιάψευστο μάρτυρα της πολιτικής που ακολουθήθηκε.Ειδικά όταν προέρχονται από χώρες συμμαχικές τότε προς την Τουρκία.

Σε έγγραφο του αυστριακού υπουργού Εξωτερικών προς το Βερολίνο το 1916 αναφέρονται τα εξής:
"Η πολιτική των Τούρκων είναι μέσω μιας γενικευμένης καταδίωξης του ελληνικού στοιχείου, να εξοντώσει τους Έλληνες ως εχθρούς του Κράτους, όπως πριν τους Αρμένιους. Οι Τούρκοι εφαρμόζουν τακτική εκτόπισης των πληθυσμών, δίχως διάκριση και δυνατότητα επιβίωσης, απ\' τις ακτές στο εσωτερικό της χώρας, ώστε οι εκτοπιζόμενοι να είναι εκτεθειμένοι στην αθλιότητα και τον θάνατο από πείνα. Τα εγκαταλειπόμενα σπίτια των εξοριζομένων λεηλατούνται από τα τούρκικα τάγματα τιμωρίας ή καίονται και καταστρέφονται. Και όλα τα άλλα μέτρα τα οποία εις τους διωγμούς των Αρμενίων ευρίσκοντο εις ημερησίαν διάταξιν, επαναλαμβάνονται τώρα εναντίον των Ελλήνων."

Σε προξενικό αυστριακό έγγραφο που συντάχθηκε στις 13 Ιανουαρίου 1917 και φέρει τον τίτλο "Σύλληψη και εκτόπιση Ελλήνων\" διαβάζουμε:

"Το κτύπημα που σχεδιαζόταν εδώ και πολύ καιρό κατά των ντόπιων Ελλήνων εκτελέστηκε στις 9 αυτού του μηνός… Την ίδια μέρα έγινε στρατιωτική κατοχή των χωριών Αϊλάσκιοϊ και Κατίκιοϊ της Σαμψούντας. Τους τρεις έως τέσσερεις χιλιάδες κατοίκους τους κάλεσαν να συγκεντρωθούν τη νύχτα με την πρόφαση ότι θα τους μιλήσει δήθεν ο μουτεσαρίφης και τους πήγαν βίαια στο εσωτερικό της χώρας, χωρίς να τους επιτρέψουν να παραλάβουν μαζί τους τρόφιμα και ρούχα. Με το σκληρό χειμώνα που επικρατεί τώρα, την έλλειψη καταλυμάτων και τροφίμων, πολλούς από τους δυστυχείς αυτούς περιμένει σύντομα ο θάνατος."

Ο Αυστριακός πρόξενος στην Αμισό Κβιατόφσκι σε έγγραφο του 1918 αναφέρει:
\"Οπως επανειλημένως ετόνισα, θεωρώ τον εκτοπισμόν των Ελλήνων της ποντιακής παραλίας εν τω πλαισίω της εκτελέσεως του προγράμματος των Νεοτούρκων, το οποίον επιδιώκει την εξασθένησιν του Χριστιανικού στοιχείου ως μίαν καταστροφήν μεγίστης απηχήσεως, ήτις θα έχη εις την Ευρώπην ζωηρότερον αντίκτυπον από τας αγριότητας εναντίον των Αρμενίων\".

Εξ άλλου του είχε ειπωθεί από ανώτερους Τουρκους ότι: \"Τελικά πρέπει να κάνουμε με τους Έλληνες ό,τι κάναμε με τους Αρμένιους... Πρέπει με τους Έλληνες, τώρα να τελειώνουμε."

Ο Αυστριακός πρέσβης Παλαβιντσίνι αναφέρει τον Ιανουάριο του 1918:
"Είναι σαφές ότι οι εκτοπισμοί του ελληνικού στοιχείου δεν υπαγορεύονται ουδαμώς από στρατιωτικούς λόγους και επιδιώκουν κακώς εννοουμένως πολιτικούς σκοπούς.\"

Η καταστολή του ποντιακού αντάρτικου υπήρξε ένα από τα επιχειρήματα των τουρκικών αρχών για τη γενοκτονία που πραγματοποίησηαν. Όμως, στο επιχείρημα αυτό απαντά ο πρόξενος Κβιατόφσκι σε μια μυστική του αναφορά:

"Όσο κι αν κρίνει κανείς δριμύτατα τη μακρά σειρά εκτρόπων εκ μέρους του ελληνικού στοιχείου, δεν επιτρέπεται ωστόσο να μη σκεφτεί κανείς το μεγάλο αριθμό αθώων, τη συχνή καταπίεση των Ελλήνων, ιδιαίτερα του αγροτικού πληθυσμού, τη βουλημία των Τούρκων για την πλούσια ελληνική περιουσία, καθώς και την πίεση του ρεύματος του παντουρκισμού που επιδιώκει την παραγκώνιση κάθε χριστιανικής επιρροής."

Ατέλειωτες είναι οι αναφορές στα διπλωματικά έγγραφα που έφερε πρώτος στο φως ο, ομότιμος σήμερα, καθηγητής στο πανεπιστήμιο της Βιέννης Πολυχρόνης Ενεπεκίδης. Τα έγγραφα αυτά πρωτοδημοσιεύτηκαν το 1962 σε ανάτυπο του συλλόγου Αργοναύτες-Κομνηνοί και επανεκδόθηκαν σε συμπληρωμένη μορφή το 1995 από την Εύξεινο Λέσχη Θεσσαλονίκης το 1995.

Μαρτυρίες Σοβιετικών

Αν η πρώτη φάση της γενοκτονίας πραγματοποιήθηκε από τους Νεότουρκους μέχρι την ήττα τους το Νοέμβριο του 1918, η δεύτερη φάση της γενοκτονίας ξεκινά με τη συγκρότηση του κεμαλικού στρατού μετά την απόβαση του ιδίου του Κεμάλ στη Σαμψούντα στις 19 Μαϊου του 1919. Την περίοδο αυτή, οι καλύτεροι σύμμαχοι του τουρκικού εθνικισμού αναδεικνύονται οι σοβιετικοί, οι οποίοι ενισχύουν με κάθε τρόπο το κεμαλικό κίνημα. Όπλα, χρυσάφι και επίλεκτοι άνδρες αποστέλλονται για να βοηθήσουν τους Τούρκους εθνικιστές να αντιμετωπίσουν τον ελληνικό στρατό στο μικρασιατικό μέτωπο και να καταστείλουν τα ένοπλα κινήματα των λαών της περιοχής, των Ελλήνων του Πόντου και των Αρμενίων.

Οι μαρτυρίες των σοβιετικών απεσταλμένων έχουν ιδιαίτερη σημασία. Καταρχάς, λόγω της συμμαχικής τους προς τους κεμαλικούς ιδιότητας, έχουν πλήρη γνώση των ωμοτήτων κατά των Ελλήνων. Στις αναφορές τους δεν κρύβουν τον αποτροπιασμό τους για τα εγκλήματα των συμμάχων τους. Μεταξύ των άλλων, στοιχεία για τη γενοκτονία στον Πόντο υπάρχουν στο βιβλίο που εξέδωσε ο σοβιετικός πρέσβυς στη Αγκυρα Σ. Ι. Αράλοφ το 1960 στη Μόσχα με τον τίτλο \"Vospominaniya Sovietskogo Diplomata 1922-1923\". Ο Αράλοβ, ενημερώνεται στην Σαμψούντα από τον αρχιστράτηγο Μ. Φρούνζε. Ο Φρούνζε είχε αποσταλεί από τον Λένιν, μαζί με γενναία στρατιωτική και οικονομική βοήθεια. Ο σοβιετικός αρχιστράτηγος πληροφορεί τον Αράλοφ ότι είχε δει πλήθος Ελληνες που είχαν σφαγιαστεί: \"βάρβαρα σκοτωμένους Ελληνες - γέρους, παιδιά, γυναίκες\". Προειδοποίησε επίσης τον Αράλοβ για το τι πρόκειται να συναντήσει: \"...πτώματα σφαγιασμένων Ελλήνων τους οποίους είχαν απαγάγει από τα σπίτια τους και είχαν σκοτώσει πάνω στους δρόμους."

O Φρούνζε δίνει μερικές συγκλονιστικές εικόνες από την ποντιακή τραγωδία:

"Συναντήσαμε μια μικρή ομάδα από 60-70 Ελληνες, οι οποίοι μόλις είχαν καταθέσει τα όπλα. Ολοι τους είχαν εξαντληθεί στο έπακρο... Αλλοι έμοιαζαν κυριολεκτικά με σκελετούς. Αντί για ρούχα κρέμονταν από τους ώμους τους κάτι απίθανα κουρέλια. Στο κέντρο της ομάδας βρίσκονταν ένας ψηλός κι\' αδύνατος παπάς, φορώντας το καλυμαύχι του... Φυσούσε κρύος αέρας και όλη η ομάδα κάτω από τα σπρωξίματα των συνοδών-στρατιωτών, κατευθυνόταν με πηδηματάκια προς τη Χάβζα. Μερικοί όταν μας αντίκρυσαν, άρχισαν να κλαίνε δυνατά ή μάλλον να ουρλιάζουν, μια και ο ήχος που ξέφευγε από τα στήθη τους, έμοιαζε περισσότερο με ουρλιαχτό κυνηγημένου ζώου".


Ο Φρούνζε περιγράφει και άλλPublish Postο ένα περιστατικό. Οταν περνούσαν δίπλα από μια ομάδα αιχμαλώτων Ελλήνων στη Μερζιφούντα, ένας από αυτούς φώναξε στην σοβιετική αντιπροσωπεία ότι είναι και αυτοί ένοχοι γιατί ενισχύουν τον Κεμάλ και τους Τούρκους. Το θέμα της κακομεταχείρησης των ελληνικών πληθυσμών από τους κεμαλικούς, ο Αράλοβ το έθεσε -ματαίως όπως μας πληροφορεί στη συνέχεια- στον ίδιο τον Κεμάλ. Όπως γράφει: \"Του είπα (του Κεμάλ) για τις φρικτές σφαγές των Ελλήνων που είχε δει ο Φρούντζε και αργότερα εγώ ο ίδιος. Εχοντας υπ\' όψη μου τη συμβουλή του Λένιν να μην θίξω την τουρκική εθνική φιλοτιμία, πρόσεχα πολύ τις λέξεις μου..."

Πηγή: Αντίβαρο, Ιούνιος 2007

Ομιλία του Βουλευτή Κ. Φιλάνδρου στην Ελληνική Βουλή στις 8/4/1921

«… Από μίαν κωμόπολιν απηλάθησαν εις το εωτερικών αθρόως 1.300 ομογενείς, άνδρες, γυναίκες, παιδιά. Μετά επτάωρον πεζοπορίαν εν μέσω χειμώνι, έφθασαν εις τούρκικον χωρίo, όπου οδηγήθησαν εις λουτρόν δήθεν προς απολύμανσiν. Όταν μετ’ ολίγον εξήλθον, δεν εύρον τα ενδύνατά των. Τα είχον διαρπάσει προηγουμένως οι Τούρκοι. Ολόγυμνοι τότε, όπως ήσαν, ηλαύνοντο μαστιγούμενοι εις το εσωτερικών, ευρόντες καθ’ οδόν οικτρόν θάνατον!....»

Η ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ!

Η κατάρρευση του μικρασιατικού μετώπου το Σεπτέμβριο του 1922 σήμανε για τους Ελληνες του Πόντου την ίδια μοίρα με τους υπόλοιπους Μικρασιάτες Έλληνες. Εκδιώχθηκαν απροειδοποίητα χωρίς να τους επιτραπεί να πάρουν μαζί τους παρά ελάχιστα προσωπικά αντικείμενα. Οι φυγάδες συγκεντρώθηκαν στα λιμάνια του Εύξεινου Πόντου και είτε με βάρκες, είτε με αδρές αμοιβές στους Τούρκους λεμβούχους, προσπάθησαν να προσεγγίσουν τα πλοία, που θα τους έφερναν πρώτα στην Κωνσταντινούπολη και ύστερα στην Ελλάδα. Οι εκτοπισμένοι Πόντιοι στην ενδοχώρα της Μ. Ασίας αναγκάστηκαν κι αυτοί να εγκαταλείψουν το τουρκικό έδαφος. Πολλοί μάλιστα από αυτούς χωρίς χρήματα και αποκομμένοι από τις οικογένειές τους έφθασαν πεζοί ώς την Κωνσταντινούπολη.Η απουσία επίσημων ελληνικών αρχών στην Κωνσταντινούπολη οδήγησε στην απόφαση ύστερα από συμφωνία με τους Συμμάχους να σταλεί εκεί αντιπρόσωπος του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού, με σκοπό την περίθαλψη των προσφύγων του Πόντου και τη μεταφορά τους στην Ελλάδα. Ο Α. Πάλλης, που ανέλαβε την αποστολή αυτή, έγραφε αργότερα: «Είναι αδύνατο σας περιγράφω τις συνθήκες υπό τις οποίες κατέφθαναν στην Πόλη οι εκ Πόντου πρόσφυγες, στιβαγμένοι κατά χιλιάδες μέσα σε ακάθαρτα βαπόρια της τουρκικής ακτοπλοΐας. Πολλοί εξ αυτών είχαν προσβληθεί από εξανθηματικό τύφο και βλογιά, οι δε τουρκικές αρχές δεν είχαν λάβει κανένα μέτρο για να απομονώσουν τους αρρώστους από υγιείς.» Οι πρόσφυγες αυτοί, εξαιτίας και της αδιαφορίας των συμμαχικών στρατιωτικών αρχών στην Πόλη, στεγάζονταν στα επιταγμένα ελληνικά σχολεία, «με κίνδυνο φυσικά να μεταδοθούν οι ασθένειες στον εντόπιο πληθυσμό και στα στρατεύματα».

Τελικά, οι έντονες ελληνικές ενέργειες απέδωσαν και ο C. Ηarington, αρχηγός των συμμαχικών στρατευμάτων κατοχής, παραχώρησε στους πρόσφυγες το μεγάλο στρατώνα του Σελιμιέ στο Σκούταρι, όπου και παρέμειναν υπό αυστηρή απομόνωση, έως ότου επιβιβαστούν στα πλοία. Στον στρατώνα Σελιμιέ και στα παραπήγματα του Αγίου Στεφάνου φιλοξενήθηκαν περισσότεροι από 15.000 Πόντιοι πρόσφυγες. Προς την ίδια κατεύθυνση δραστηριοποιήθηκαν κι οι ελληνικές κοινότητες της Κωνσταντινούπολης, που έκαναν ό,τι μπορούσαν για να τους ανακουφίσουν άμεσα, πράγμα που δεν ίσχυσε για τις αμερικανικές φιλανθρωπικές οργανώσεις, όπως την American Near East Relief, που δεν είχαν κινητοποιήσει αμέσως μετά την καταστροφή τα υγειονομικά συνεργεία τους. Από το σύνολο των 400.000 προσφύγων του Πόντου που κατέφυγαν στην Ελλάδα είχαν μεταφερθεί ως το Φεβρουάριο του 1923 περίπου οι μισοί.

Στην Ελλάδα, εκτός από τα αστικά κέντρα (Αθήνα, Πειραιάς, Θεσσαλονίκη), οι Πόντιοι πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν κυρίως στη Β. Ελλάδα. Επελέγη για το σκοπό αυτό να εγκατασταθούν είτε σε εγκαταλελειμμένα χωριά Τούρκων και Βουλγάρων ανταλλαξίμων, που προβλέπονταν από τη συνθήκη της Λωζάννης (1923), είτε σε νέους οικισμούς, είτε προσκολλήθηκαν σε ήδη υπάρχοντες. Κατά κύριο λόγο δόθηκε έμφαση στην αγροτική τους αποκατάσταση με την παραχώρηση εκ μέρους της «Επιτροπής Αποκαταστάσεως Προσφύγων» γεωργικού κλήρου, αλλά και των αναγκαίων για την οικοδόμηση κατοικίας. Παρ όλο που οι σχέσεις των προσφύγων με τον γηγενή πληθυσμό δεν ήταν αρχικά καλές, εξαιτίας της διαφορετικής νοοτροπίας, το ζωντανό παρά τα πλήγματα, ποντιακό στοιχείο εργάστηκε ακούραστα για να ριζώσει στη νέα πατρίδα, προσφέροντας έτσι πολύτιμες υπηρεσίες στο σύνολο του έθνους. Η εθνολογική ομογενοποίηση του βορειοελλαδικού χώρου, η κατακόρυφη αύξηση της γεωργικής παραγωγής, η άνθιση της ελληνικής βιομηχανίας στις δεκαετίες που ακολούθησαν, είναι λίγα μόνο από τα επιτεύγματα της ποντιακής παρουσίας στο ελληνικό κράτος. Σημαντικότερη όλων, όμως, είναι κυρίως η πολιτιστική συνεισφορά τους που ως σήμερα συνεχίζει να μπολιάζει ευεργετικά τον πολιτιστικό κορμό του έθνους μας.

Η μνήμη της γενοκτονίας στην Α' Γενιά των προσφύγων

Γράφει ο Βλάσης Αγτζίδης

Μελετώντας στις βιβλιοθήκες για τα βιβλία που εκδόθηκαν για τον Πόντο, μένουμε έκπληκτοι για το εύρος, την ποιότητα και τον πλούτο της καταγραφής των τραγικών γεγονότων από την πρώτη γενιά προσφύγων. Οι ξεριζωμένοι Έλληνες, καταγράφουν αμέσως τα παθήματα του ελληνισμού, αλλά και τους αγώνες του. Θα προσπαθήσουμε σήμερα -ως ελάχιστο φόρο τιμής απέναντι σ΄ αυτούς που κατέγραψαν τα γεγονότα και εφοδίασαν τις επόμενες γενιές με τα απαραίτητα εφόδια- να αναφερθούμε στο έργο τους. Το έργο αυτών των ανθρώπων υπήρξε η αναγκαία βάση στην οποία θα βασιστεί το ριζοσπαστικό ποντιακό κίνημα που θα εμφανιστεί στη δεκαετία του ’80 και θα θέσει πλέον συγκεκριμένους αγωνιστικούς στόχους

Η «Μαύρη Βίβλος»

Ως πρώτη προσπάθεια των Ελλήνων της καθ' ημάς Ανατολής, και του Πόντου κατά συνέπεια, για την καταγραφή των τραγικών επιπτώσεων της πολιτικής που στόχευε στην εθνική εκκαθάριση, υπήρξε η έκδοση κατά το 1919 από το Οικουμενικό Πατριαρχείο του βιβλίου "Μαύρη Βίβλος διωγμών και μαρτυριών του εν Τουρκία Ελληνισμού (1914-1918)". Η "Μαύρη Βίβλος", που συνετάγη από την Κεντρική Επιτροπή υπέρ των Μετατοπισθέντων Ελληνικών Πληθυσμών, εκδόθηκε στα ελληνικά και στα γαλλικά. Στον Πρόλογο αναφέρονται μεταξύ άλλων: "Το κακόν εκορυφώθη κατά τον παγκόσμιον πόλεμον, ότε πλείσται ελληνικαί επαρχίαι της αυτοκρατορίας εκλονίσθησαν εκ θεμελίων ή και εντελών κατεστράφησαν. Είνε ανεκδιήγητα τα δεινοπαθήματα, τα οποία υπέστησαν οι εκδιωχθέντες εκ των εστιών αυτών Έλληνες. Διεσκορπίζοντο οι δυστυχείς ούτοι εις χωρία καθαρώς τουρκικά, ημποδίζετο εις αυτούς η εκ μέρους των Πατριαρχείων διανομή βοηθημάτων, εστερούντο εκκλησιών και ιερέων… και εξηναγκάζοντο δια τοιούτων και άλλων μέσων εις εξισλάμισιν. Τοιουτοτρόπως Δε, πληθυσμός ομογενής εκ 490063 ψυχών, διασπαρείς ανά τα όρη, τας χαράδρας και τα τουρκικά χωρία, υπέστη εν τοις πλείστοις τον εξ ασιτίας, του ψύχους και των στερήσεων θάνατον."

Στη συνέχεια όμως τα πράγματα θα εξελιχθούν εξίσου τραγικά. Τους Νεότουρκους θα αντικαταστήσουν οι κεμαλικοί και ο μικρασιατικός Πόντος θα γίνει και πάλι ένα απέραντο σφαγείο. Το Κεντρικό Συμβούλιο του Πόντου, που διατηρούσε γραφεία στην οδό Παπαρηγοπούλου στην Αθήνα θα συντάξει και θα εκδόσει τον Ιανουάριο του 1922 τη "Μαύρη Βίβλο της τραγωδίας του Πόντου 1914-1922" στα γαλλικά και στα αγγλικά. Η έκδοση αποσκοπούσε στο να ενημερώσει τους ξένους διπλωμάτες και να προκαλέσει κάποια εκδήλωση συμπαράστασης προς τους καταδιωκόμενους πληθυσμούς. Στη "Μαύρη Βίβλο" δίνονται αναλυτικά και πολύ λεπτομερειακά στατιστικά στοιχεία για τους εκτοπισθέντες πληθυσμούς και τα θύματα. Παρουσιάζονται επίσης και στοιχεία από τον τρόπο εξόντωσης των Ελλήνων στην Πάφρα και στην Οινόη. Στο τελικό συγκεντρωτικό πίνακα παρουσιάζονται οι αριθμοί των θυμάτων ανά εκκλησιαστική περιοχή. Ο αριθμός είναι 303.238. Είναι η πρώτη καταμέτρηση των θυμάτων που έγινε και που χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα. Στον αριθμό αυτό, τρία χρόνια αργότερα ο Γεώργιος Βαλαβάνης θα προσμετρήσει και άλλους 50.000 νεκρούς για την περίοδο που ακολούθησε.

Οι πρόσφυγες στην Ελλάδα θα αρχίσουν να καταγράφουν τις φρικιαστικές τους εμπειρίες. Μια από τις πρώτες εκδόσεις στην Αθήνα το 1924 ήταν τα απομνημονεύματα του Αντωνίου Γαβριηλίδη, καπνέμπορου από την Πάφρα του Πόντου, ο οποίος εξορίστηκε και σώθηκε δραπετεύοντας. Το έργο είχε τον εξής τίτλο: "Σελίδες εκ της Μαύρης Εθνικής Συμφοράς του Πόντου". Ο συγγραφέας στον Πρόλογο γράφει: "Πόντιος ο ατυχής συγγραφεύς του παρόντος έργου… ταλαιπωρηθείς, βασανισθείς, εξορισθείς και πολλάκις εγγύτατα τον θάνατον αντιμετωπίσας, εν τη απελπισία αυτού εν τω τόπω εξορίας του δραπετεύσας και ως εκ θαύματος διασωθείς εκ των ονύχων των αγρίων διωκτών παντός Ελληνικού και Χριστιανικού… εθεώρησεν ως υστάτην και μάλλον ανακουφιστικήν παραμυθίαν δια τον εαυτόν του, μνημόσυνον δε αιώνιον τοσούτων χιλιάδων σφαγιασθέντων ομογενών…" Το βιβλίο του Γαβριηλίδη αποτελεί ένα εκπληκτικό πόνημα για τα δεδομένα της εποχής. Συνοδεύεται από πλούσιο φωτογραφικό υλικό θυμάτων των διώξεων. Έχει αναλυτικούς πίνακες για τις διώξεις στο δυτικό Πόντο, αλλά και την κοινωνική παρουσία του ελληνισμού στην περιοχή αυτή.

Την ίδια εποχή ιδρύονται στην Ελλάδα και οι πρώτοι πολιτιστικοί και πολιτικοί ποντιακοί σύλλογοι. Ένας από αυτούς που θα ιδρυθεί το 1924 θα έχει την επωνυμία "Αδελφότης των αγωνιστών του Πόντου" και θα στοχεύει στην "…ένωσιν των απανταχού της Ελλάδος εγκατεστημένων προσφύγων Ποντίων ενεργώς αναμιχθέντων εις τον απελευθερωτικόν του Πόντου αγώνα…" όπως αναφέρεται στο καταστατικό.

Οι «Πόντιοι επίγονοι»

Το 1925 θα εκδοθεί στην Αθήνα το ιστορικό έργο του Γεωργίου Βαλαβάνη με τίτλο "Σύγχρονος Γενική Ιστορία του Πόντου". Για το έργο του γράφει: "… την περιγραφήν των αξιοδάκρυτων μαρτυριών, απαγχονισμών και σφαγών των Ποντίων στηριζομένων εκτός των εκ του σύνεγγυς και εξ ιδίας αντιλήψεως συγκεντρωθέντων στοιχείων, επί των αυθεντικών περιγραφών αξιόπιστων προσώπων, των καταθέσεων αυτοπτών μαρτύρων και παθόντων, επί των εκθέσεων των αρμοδίων περί τας Μητροπόλεις κύκλων και των Ποντιακών Σωματείων καθ' όλην την διαρροήν των γεγονότων. Επίσης ανεδιφήσαμεν επιμελώς τας εκθέσεις Ευρωπαίων και Αμερικανών δημοσιογράφων, παρατηρητών και φιλανθρώπων, οι οποίοι περιόδευσαν τας εστίας των διωγμών, περιέθαλψαν και προστάτευσαν μυριάδας ορφανών και αναξιοπαθούντων αδελφών μας…" Ο Γεώργιος Βαλαβάνης αναφέρεται και στο μέλλον, θεωρώντας ότι οι "Πόντιοι επίγονοι" όπως αποκαλεί τις επόμενες γενιές, θα επιφέρουν τη δικαίωση. Στο έργο αυτό ο Βαλαβάνης καταθέτει την εκτίμηση για το ύψος των απωλειών: 353.000 νεκροί.

Παράλληλα, οι επιζήσαντες Πόντιοι, ως πρόσφυγες πλέον τιμούν τα θύματα των διώξεων. Το 1925, σε επιμνημόσυνο ομιλία του Γεωργίου Μαυρομματόπουλου στη Νεάπολη Κοζάνης, αναφέρονται τα εξής: "Είναι γνωστά τοις πάσι τα δεινοπαθήματα, άτινα υπό τον τυραννικώτερον ζυγόν εν Τουρκία υπέστημεν. Όπου απανταχού της Τουρκίας όπου έζη χριστιανός και δη Έλλην, ούτω και εν Πόντω εν τη πατρίδι ημών, είναι απερίγραπτοι αι σφαγαί, αι ατιμασίαι, αι δημεύσεις περιουσιών, τα βασανιστήρια εν ταις φυλακαίς και παν ό,τι είδος ατιμίας και ταπεινώσεως είναι δυνατόν να πλάση η ανθρώπινη φαντασία. Χιλιάδες έπεσαν υπό το απηνές φάσγανον του τυραννικού και αιμοχαρούς Τούρκου και μυριάδες απέθανον εκ των κακουχιών της πείνης και του ψύχους καταφεύγοντες εις τα όρη και τας χαράδρας ή προτιμώντες την υγράν ταφήν ταφήν καταποντιζόμενοι εις την θάλασσαν, ίνα διαφύγωσι τους αιμοσταγείς όνυχας της απαισίους υαίνης, του Τούρκου, του όζοντος πάντοτε χριστιανικού αίματος και οίτινες άταφοι, χωρίς κανένα στοργικό δάκρυ, έρμαια αρπακτικών ορνέων και βορά θηρίων, οι πλείστοι απέμειναν ανά τα όρη, όπου μόνον το στοργικό χώμα της Ιεράς Πατρίδος μας εκάλυψεν τα απογυμνωθέντα οστάτων και τα καληκέλαδα πτηνά του τόπου μας εθρήνησαν την τόσον τραγικήν απώλειάν των."

Ο Αρχιμανδρίτης Πανάρετος Τοπαλίδης θα εκδόσει στη Δράμα το 1927 το βιβλίο "Ο Πόντος ανά τους αιώνας". Μεταξύ των άλλων γράφει: "Ένα εκ των προβλημάτων τα οποία ο Παγκόσμιος Πόλεμος έσυρε προ της τραπέζης των ισχυρών για διακανονισμό υπήρξε και το της πολιτικής αποκαταστάσεως του Πόντου. Ο Τούρκος, ανίκανος να συναγωνισθεί ειρηνικώς εν τω σταδίω της ευγενούς και φιλοπροόδου αμίλλης, διαισθανθείς δια της ειρηνικής πλην ραγδαίας αναπτύξεως εν όλαις ταις εκφάνσεσι της εθνικής και κοινωνικής ζωής το έδαφος επικρατήσεως του ελληνισμού, δεν εδυσκολεύθηκε να καταφύγει και πάλιν εις την βίαν, αποφασίζοντας να θέσει οριστικόν τέρμα εις αυτήν την ύπαρξιν των Ελλήνων Χριστιανών του Πόντου, ίνα κατά την κρίσιν του απαλλαγή των οχλήσεων ας υφίστατο εκ μέρους των ισχυρών της γης Χριστιανών".

Το ίδιο έτος θα ιδρυθεί στην Αθήνα από Πόντιους διανοουμένους η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών. Η έκδοση από το 1928 της περιοδικής έκδοσης Αρχείον Πόντου θα δόσει στους ερευνητές, αλλά και στον κάθε ενδιαφερόμενο ένα πολύτιμο εργαλείο. Το 1933 θα εκδοθεί το ιστορικό έργο Η Εκκλησία Τραπεζούντος του μητροπολίτου Χρύσανθου. Ιδιαίτερη σημασία θα έχει το πλούσιο ιστορικό του έργο, ειδικά την εποχή που πρόεδρός του ήταν ο Οδυσσέας Λαμψίδης.

Το 1935 θα εκδοθεί η "Συνοπτική Ιστορία του Ελληνισμού του Πόντου" από τον Δημήτριο Αποστολίδη, δήμαρχο της Αργυρούπολης την περίοδο της ρωσικής κατοχής (1916-1918). Στο κεφάλαιο για το κόστος των διώξεων αναφέρει: "Η Μικρασιατική εκστρατεία και η αποτυχία αυτής έπληξε βαθύτατα τον Ελληνισμόν του Πόντου, ο οποίος υπέστη τα πάνδεινα κατά την διάρκειαν αυτής. Ο διαβόητος δήμαρχος Κερασούντος Τοπάλ Οσμάν καταρτίσας συμμορίαν έσφαζεν, έκαιε και ελήστευε υπό τα όματα των Ευρωπαίων. Αι άλλοτε ανθηραί ελληνικαί πόλεις του Πόντου απενεκρώθησαν, η δε ύπαιθρος χώρα ηρημώθη."

Το 1936 ο παλιός αντάρτης Δημήτριος Κουτσογιαννόπουλος θα εκδόσει τις εμπειρίες του στη Θεσσλονίκη υπό τον τίτλο "Ανάμεσα στους αντάρτες του Πόντου".

Η δικτατορία Μεταξά και η φοβερή δεκαετία του '40 που θα ακολουθήσει με τον ελληνοϊταλικό πόλεμο, την τριπλή κατοχή και την εθνική αντίσταση και τέλος με τον εμφύλιο πόλεμο, θα απονεκρώσει την ποντιακή ιστορική κίνηση. Μόνο το βιβλίο του Γεωργίου Σακκά θα εκδοθεί στη Νίκαια το 1943 με τον τίτλο: "Ιστορία των Ελλήνων της Τρίπολης", ενός βιβλίου-αναφορά για τη μελέτη των τραγικών γεγονότων στην Τρίπολη του Πόντου. Όμως, μόλις και πάλι η κοινωνία αποκτά σχετικά φυσιολογικούς ρυθμούς οι συγγραφείς της πρώτης γενιάς βρίσκονται και πάλι στο προσκήνιο. Το 1954 ο Δημήτριος Φυλλίζης θα εκδόσει στη Θεσσαλονίκη το βιβλίο με τίτλο "Αι τελευταίαι ημέραι της Τραπεζούντος". Το 1955 ο Ιωακείμ Σαλτσής θα εκδόσει τα "Χρονικά Κοτυώρων" στη Θεσσαλονίκη Το 1956 ο Ελευθέριος Παυλίδης, πρόεδρος του Σωματείου των εκ Ρωσίας Ελλήνων θα εκδόσει στην Αθήνα το βιβλίο "Πώς και διατί εματαιώθη η Δημοκρατία του Πόντου". Την ίδια χρονιά ο Χριστόφορος Τσέρτικ εκδίδει, στην Αθήνα πάλι, τη νουβέλα "Φλόγες στον Πόντο. Χρονικό μιας εποχής". Το 1957 θα εκδοθεί στην Αθήνα από τον Παντελή Βαλιούλη το βιβλίο "Σελίδες εκ της συμφοράς του Πόντου". Το 1958 ο Θεοφύλακτος Θεοφυλάκτου θα εκδόσει στη Θεσσαλονίκη το "Γύρω από την άσβεστη φλόγα".

Έρευνα στα αρχεία

Στη συνέχεια, το 1962 θα έχουμε την έκδοση του ανάτυπου της ομιλίας του Πολυχρόνη Ενεπεκίδη από το Σύλλογο Αργοναύται-Κομνηνοί με τίτλο "Οι διωγμοί των Ελλήνων του Πόντου (1908-1918). Βάσει των ανεκδότων εγγράφων των κρατικών αρχείων της Αυστροουγγαρίας". Ο Ενεπεκίδης, που είχε αρχίσει από το 1958 να μελετά τα διπλωματικά αρχεία στη Βιέννη και να τα δημοσιεύει στην εφημερίδα «Τα Νέα», θα χαρακτηρίσει τις διώξεις των Ελλήνων ως «Ολοκαύτωμα». Με τον τρόπο αυτό –σε μια δύσκολη εποχή όπου η ελληνική κυβέρνηση ήταν απολύτως αντίθετη σε κινήσεις καταξίωσης της ιστορικής μνήμης- ο Ενεπεκίδης ενέτασσε τις διώξεις σε μια νέα κατηγορία χαρακτηρισμού γενοκτονιών που θα εμφανιστεί μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και θα έχει τη διεθνή αναγνώριση. Το 1963 θα εκδοθεί στην Αθήνα το βιβλίο του Σταύρου Νικολαϊδη με τίτλο "Πόντου θρήνος". Εξαιρετικά ριζοσπαστικές απόψεις, που έφταναν μέχρι τη διατύπωση του αιτήματος απελευθέρωσης του Πόντου θα εκφραστούν στην εφημερίδα «Ποντιακή Φωνή» που εκδόθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1966. Την ίδια χρονιά θα εκδοθεί η "Γη του Πόντου" από τον Δημήτρη Ψαθά. Το 1969 θα εκδοθεί το βιβλίο "Τοπάλ Οσμάν" του Γεωργίου Λαμψίδη, όπου για πρώτη φορά η εθνική εκκαθάριση που θα πραγματοποιήσουν οι Τούρκοι εθνικιστές στον Πόντο θα χαρακτηριστούν με το σύγχρονο νομικό όρο «γενοκτονία». Το 1970 θα εκδοθεί στην Αθήνα η "Συμβολή εις την γενικήν ιστορίαν του Πόντου" του Σάββα Ιωακειμίδη. Σημαντική συγγραφική παραγωγή έχουν επίσης ο Ευστάθιος Χριστοφορίδης (Σάρπογλης), ο Σίμος Λιανίδης, ο Ισαάκ Λαυρεντίδης, ο Στυλιανός Μαυρογένους, ο Παντελής Μελανοφρύδης κ.ά.

Στη συνέχεια τη συγγραφική σκυτάλη θα πάρουν συγγραφείς της δεύτερης προσφυγικής γενιάς όπως ο Χρήστος Σαμουηλίδης, ο Χρήστος Ανδρεάδης, Δημήτρης Αθανασιάδης, Έλσα Γαλανίδου-Μπαλφούσια, Ερμής Μουρατίδης κ.ά.

Η ΓΙΟΡΤΗ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΣΤΟ ΒΕΡΜΙΟ

Με επίκεντρο την Τήνο και την Παναγία Σουμελά στο όρος Βέρμιο εορτάστηκε σε όλη τη χώρα η Κοίμηση της Θεοτόκου, ενώ χιλιάδες πιστοί κατέκλυσαν στους ναούς της Παναγίας σε όλη την Ελλάδα. Τις εορταστικές εκδηλώσεις στην Τήνο παρακολούθησε ο πρωθυπουργός, ενώ στην Παναγία Σουμελά οι εκδηλώσεις κορυφώθηκαν με την παρουσία του Προέδρου της Δημοκρατίας και του Προέδρου του ΠΑΣΟΚ. Ο κ. Κάρολος Παπούλιας έστειλε σε όλους τους Έλληνες μήνυμα εθνικής ομοψυχίας, αλληλεγγύης και αγάπης.
Ο Πρωθυπουργός σε δήλωσή του από την Τήνο έστειλε μήνυμα αγάπης και ανθρωπιάς σε όλους τους Έλληνες και υπογράμμισε "οι Ελληνίδες και οι Έλληνες, εργαζόμαστε εντατικά, ενώνουμε τις δυνάμεις και τις προσπάθειές μας ώστε να γίνεται η κοινωνία μας ολοένα και πιο ισχυρή, ολοένα και πιο αποτελεσματική στις παρεμβάσεις της, ιδίως σε ό,τι αφορά τους λιγότερο προνομιούχους συμπολίτες μας". Πρόσθεσε ακόμα, ότι "σε αυτά τα τρία χρόνια, έγιναν πολλά και σημαντικά. Είμαστε, όμως, στο μέσο ενός δύσκολου και ανηφορικού δρόμου. Σ’ αυτό το δρόμο, το δρόμο της υπευθυνότητας, το δρόμο του έργου, το μόνο δρόμο που εγγυάται ένα καλύτερο αύριο για τον τόπο και τους πολίτες, είμαστε αποφασισμένοι να συνεχίσουμε να πορευόμαστε".

Μήνυμα εθνικής ομοψυχίας

Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας , παρακολούθησε τη Θεία Λειτουργία και τη Λιτάνευση της Αγίας Εικόνας της Παναγίας και στη συνέχεια κατέθεσε στεφάνι στην προτομή του Αλέξανδρου Υψηλάντη.

Σε δηλώσεις που έκανε αμέσως μετά, αναφέρθηκε στις μεγάλες αξίες της Ορθοδοξίας και έστειλε μήνυμα εθνικής ομοψυχίας.

"Τιμούμε με ευλάβεια τη μνήμη της Θεομήτορος, της Υπεραγίας Θεοτόκου και αναλογιζόμαστε τις μεγάλες αξίες της Ορθοδοξίας που είναι η αγάπη στον άνθρωπο, η αλληλεγγύη και ο άδολος πατριωτισμός. Επειδή ευρίσκομαι στην πνευματική εστία του ποντιακού ελληνισμού θέλω να απευθύνω ένα μήνυμα εθνικής ομοψυχίας, αλληλεγγύης αγάπης και δημιουργικής δουλειάς".

Το μεσημέρι ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας παρακάθησε σε γεύμα που θα παραθέσει προς τιμήν του το Δ.Σ. του Πανελληνίου Ιδρύματος "ΠΑΝΑΓΙΑ ΣΟΥΜΕΛΑ" και στη συνέχεια αναχώρησε για τη Λευκάδα.

Στις εκδηλώσεις για τον εορτασμό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην Παναγία Σουμελά παρευρέθηκαν επίσης ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ Γιώργος Παπανδρέου, ο Γραμματέας της Κεντρικής Επιτροπής της ΝΔ, Λευτέρης Ζαγορίτης, ο πρόεδρος του ΛΑΟΣ Γιώργος Καρατζαφέρης και ο πρόεδρος της "Δημοκρατικής Αναγέννησης" Στέλιος Παπαθεμελής.
Σε δηλώσεις που έκανε από το Βέρμιο, ο Γιώργος Παπανδρέου έκανε ιδιαίτερη αναφορά στον Ποντιακό Ελληνισμό και αναφερόμενος στην πολιτική επικαιρότητα έστειλε μήνυμα ότι υπάρχει καλύτερο μέλλον για την Ελλάδα.

"Σήμερα γιορτάζει ο ελληνισμός. Σήμερα γιορτάζει η Χριστιανοσύνη. Σήμερα είμαστε στην Παναγία Σουμελά, γιορτάζοντας την ημέρα της Παναγίας, τιμώντας τον ποντιακό ελληνισμό, που θυμάμαι όταν πρωτοήλθε εδώ ο πατέρας μου, ο Ανδρέας Παπανδρέου, είπε τη φράση "θα ήταν τιμή μου να είμαι Πόντιος". Τιμούμε, λοιπόν, τους αγώνες και την παράδοση του ποντιακού ελληνισμού, αυτού του όμορφου κομματιού του ελληνισμού και της Ελλάδας. Μας δίνει έμπνευση, μας δίνει δύναμη, για να παλέψουμε για μία καλύτερη Ελλάδα, για ένα καλύτερο αύριο αξιοπρέπειας, αλληλεγγύης, αγάπης και ανθρωπιάς. Θέλω να στείλω ένα μήνυμα αισιοδοξίας στην Ελληνίδα και στον Έλληνα. Σύντομα αλλάζει σελίδα η Ελλάδα. Και σύντομα μαζί με την Ελληνίδα και τον Έλληνα δημιουργούμε την Ελλάδα της σιγουριάς, της ελπίδας και της προοπτικής" υπογράμμισε ο Γ. Παπανδρέου.
Χρόνια πολλά σε όλους τους Έλληνες ευχήθηκε από την Παναγία Σουμελά, ο Γραμματέας της Κεντρικής Επιτροπής της ΝΔ. Λ. Ζαγορίτης.
"Εδώ από την Παναγία Σουμελά θυμόμαστε πόσα πέρασε, αλλά επιβίωσε. Θυμόμαστε τις αλύτρωτες πατρίδες και αυτό πρέπει να μας διδάξει. Η ενότητα του ελληνισμού είναι πάνω από όλα. Γι’ αυτό χωρίς οξύτητες, χωρίς πόλωση, χωρίς διχασμούς, πρέπει να δουλέψουμε όλοι μαζί για το καλό της πατρίδας μας, για το καλό των Ελλήνων, για τη βελτίωση της ποιότητας της ζωής όλων των συνανθρώπων μας" τόνισε ο κ. Ζαγορίτης.

Μεγάλη ημέρα για την Ορθοδοξία και τον Ελληνισμό χαρακτήρισε τη σημερινή ο Γιώργος Καρατζαφέρης.

"Ευρισκόμενος απέναντι σε όλους αυτούς τους Ποντίους, αισθάνομαι, πράγματι, μεγάλη ικανοποίηση για τους αγώνες που έδωσα για τους Ποντίους στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Εύχομαι την ημέρα της Παναγιάς, που ουσιαστικά συμπίπτει με την έναρξη της προεκλογικής περιόδου, να κατανοήσουν κάποιοι ότι δεν χρειάζεται ούτε κίβδηλες "γκραγκάσες", ούτε σκουριασμένες τρομπέτες, που δηλητηριάζουν το ήπιο προεκλογικό κλίμα. Ας φροντίσουν να παρακολουθήσουν τον ευρωπαϊκό πολιτικό πολιτισμό και μην πέσουμε σε θέσεις και καταστάσεις για τις οποίες κάποτε θα ντρέπονται", ανέφερε ο Γιώργος Καρατζαφέρης.

"Η σημερινή κοσμοσυρροή αποδεικνύει τη βαθιά προσήλωση του λαού μας στην Ορθόδοξη Εκκλησία και τις διαχρονικές αξίες του ελληνισμού. Με αυτές τις αξίες έζησε και επέζησε ο ελληνισμός, αυτές τις αξίες χρωστούμε να τις διαφυλάξουμε ως κόρην οφθαλμού", σημείωσε από την πλευρά του ο πρόεδρος της "Δημοκρατικής Αναγέννησης" Στ. Παπαθεμελής.
Στις εκδηλώσεις στην Παναγία Σουμελά, την κυβέρνηση εκπροσώπησε ο υπουργός Μακεδονίας- Θράκης Γιώργος Καλατζής και τη Βουλή ο αντιπρόεδρος του Σώματος Γιώργος Σούρλας.
Σε δηλώσεις του ο Γιώργος Καλαντζής ανέφερε:
"Σήμερα, γιορτή της Παναγιάς, είναι μέρα που καλό είναι να ξέρουμε και να κρατάμε πάντα μέσα μας ότι η Παναγιά ενώνει. Ενώνει όλους τους Έλληνες. Γι’ αυτή την Ελλάδα, λοιπόν, που όλοι θέλουμε, που όλοι αξίζουμε, πρέπει όλοι να αγωνιστούμε".

"Εύχομαι η Παναγία Σουμελά να φωτίζει πολίτες και πολιτικούς να παίρνουν τις καλύτερες αποφάσεις για το καλό του έθνους, για τα ιερά και τα όσια, που δυστυχώς πολλές φορές βάλλονται", τόνισε από την πλευρά του ο αντιπρόεδρος της Βουλής Γ. Σούρλας.

ΧΙΛΙΑΔΕΣ ΠΙΣΤΩΝ ΣΤΗΝ ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΩΝ ΠΟΝΤΙΩΝ

Στις πλαγιές του Βερμίου, κοντά στο χωριό Καστανιά, βρίσκεται το πνευματικό κέντρο του Ποντιακού Ελληνισμού, η Ιερά Μονή της Παναγίας Σουμελά. Μια ιστορία, μια παράδοση και ένας θρύλος αγκαλιάζουν το σύμβολο του Πόντου, την Παναγία Σουμελά. Ήταν ο Ευαγγελιστής Λουκάς αυτός που χάραξε τη μορφή της Παναγίας πάνω σε ξύλο. Η εικόνα της Σουμελά, βρέθηκε μετά το θάνατο του Λουκά στην Αθήνα και για αυτό το λόγο, αρχικά είχε ονομαστεί ως η Παναγία η Αθηνιώτισσα. Στο τέλος του 4ου αιώνα (380- 386) ιδρύθηκε στο όρος Μελά της Τραπεζούντας, το μοναστήρι της Παναγίας Σουμελά, από τους μοναχούς Βαρνάβα και Σωφρόνιο (κατά κόσμο Βασίλειος και Σωτήρχος, θείος και ανιψιός, κάτοικοι και οι δυο Αθηνών). Με μοναδικά εφόδια την πίστη, την επιμονή και την εργατικότητα, οι δυο ερημίτες μοναχοί, κατόρθωσαν να χτίσουν την εκκλησία της Σουμελιώτισσας, σκαλιστή μέσα στο βουνό. Από τότε έγινε γνωστή ως ΠΑΝΑΓΙΑ ΣΟΥΜΕΛΑ (Εις του Μελά-στου Μελά-Σουμελά). Μέχρι το 1922, υπήρξε ο οδηγός, ο παρηγορητής, ο συμπαραστάτης, το καταφύγιο και ο εμψυχωτής των Ελληνοποντίων. Υπήρξε επίσης ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες διατήρησης της ελληνικής γλώσσας και ταυτότητας, καθώς και της αναζωπύρωσης της εθνικής και θρησκευτικής συνείδησης των πιστών. Ο αναπάντεχος ξεριζωμός, ερήμωσε μαζί με τον αλησμόνητο Πόντο και τη Βίγλα της Σουμελιώτισσας. Με την ανταλλαγή, τα ιερά κειμήλια παραχωρήθηκαν, και το 1931 τα ξέθαψε και τα έφερε στην Ελλάδα, ο Αμβρόσιος ο Σουμελιώτης, ύστερα από ενέργειες του πρωθυπουργού Ελευθέριου Βενιζέλου προς την τουρκική κυβέρνηση του Ισμέντ Ινονού. Από το 1952, αρχίζει μια νέα περίοδος. Η ελλαδική ιστορία της Παναγίας Σουμελά. Το 1951-1952 η εικόνα παραχωρείται στο σωματείο "Παναγία Σουμελά" Θεσσαλονίκης, το οποίο και άρχισε την ανέγερση της Μονής, σε ένα επίπεδο του Βερμίου, πάνω από το χωριό Καστανιά, που είχε παραχωρήσει δωρεάν 500 στρέμματα για την ανέγερση του Προσκυνήματος. Η " Αθηνιώτισσα" και "Σουμελιώτισσα" γίνεται τότε Βερμιώτισα και πανελλήνιο Προσκύνημα. Από το 1952 που χτίστηκε ο μικρός ναός, η Εικόνα θρονιάστηκε στο νέο της θρόνο. Σκοπός της ανέγερσης της Μονής δεν ήταν η ίδρυση στον ελλαδικό χώρο, ακόμη ενός μοναστηριού, αλλά η ανέγερση ενός προσκυνήματος που θα αποτελούσε σύμβολο και φάρο. Χάρη στην ευλάβεια και θεοσέβεια των Ποντίων και φιλοποντίων, δημιουργήθηκαν διάφορα κτίρια.

Η διοίκηση της Παναγίας Σουμελά, φρόντισε για τη δημιουργία μουσειακής συλλογής από ιερά σκεύη, εικόνες και άμφια, αλλά και τη δημιουργία αξιόλογης βιβλιοθήκης. Σήμερα το κτιριακό συγκρότημα περιλαμβάνει δυο εκκλησίες δέκα ξενώνες με 620 κρεβάτια, ένα εστιατόριο, δυο τουριστικά περίπτερα βρύσες, τηλέφωνα, ηλεκτρικό φως, χώρους στάθμευσης, πλατεία, εκατοντάδες καλλωπιστικά και καρποφόρα δέντρα. Κάθε χρόνο, το τριήμερο του 15Αύγουστου, είναι πρωτοφανής η συρροή χιλιάδων προσκυνητών από όλα τα διαμερίσματα της χώρας και το εξωτερικό. Η περιφορά της Εικόνας, μέσα στο χώρο του ιερού προσκυνήματος, γίνεται με βυζαντινή μεγαλοπρέπεια και σύμφωνα με την Ορθόδοξη Παράδοση, είναι μια από τις πιο συγκινητικές και κατανυκτικές ακολουθίες.

ΙΣΩΣ ΦΤΑΙΜΕ ΚΙ ΕΜΕΙΣ...

ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΑ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΠΟΥΣΙΑΖΕΙ Η ΠΟΝΤΙΑΚΗ ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑ!...
ΚΑΙ ΥΠΕΥΘΥΝΟΙ, ΣΕ ΑΝΤΙΘΕΣΗ ΜΕ ΤΟΥΣ ΑΡΜΕΝΙΟΥΣ, ΕΙΜΑΣΤΕ ΕΜΕΙΣ ΠΟΥ ΔΕΝ ΚΑΤΟΡΘΩΣΑΜΕ ΝΑ ΔΙΕΘΝΟΠΟΙΗΣΟΥΜΕ ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΜΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΝΟΝΤΑΣ ΤΟΥΣ ΠΑΝΤΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΠΑΝΤΑ...

ΒΟΗΘΗΣΤΕ ΜΑΣ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ ΓΝΩΣΤΗ ΣΕ ΚΑΘΕ ΚΥΒΕΡΝΗΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΩΣ, ΣΕ ΚΑΘΕ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ,ΤΗ ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑ ΤΟΥ ΠΟΝΤΙΑΚΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ...

ΔΕΙΤΕ ΤΗΝ ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΑ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ...

TURKISH CRIMES PICTURES

SOME THINGS NEVER CHANGE

Left: Armenian deportees forced from their homes during the genocide of 1915-1923 Right: Kurdish deportees forced from their villages in the southeast during Turkey’s ethnic cleansing campaign of the 1990s.

Left: A corpse of a young Armenian boy starved to death during the genocide which began on April 24, 1915. Right: A Kurdish boy in a remote village is forced to wave the Turkish flag as part of the festivities of “International Children’s Day”—a Turkish holiday celebrated annually on April 23—while commandos look on from the sidelines.

Left: Turkish soldiers posing with the decapitated heads of Armenian community leaders, 1915. Right: Turkish soldiers posing with the decapitated heads of Kurdish rebels, January 11, 1996.

KURDS

Left: Two Kurdish children look on as a Turkish gendarme patrols their village Right: A protestor is detained by police during an international peace day demonstration in Turkey’s western coastal city of Izmir, September 1, 2003.

Left: Living under the pressure of the gun in a remote village of Turkish Kurdistan, a family waits for Turkish commandos to finish a sweep of their house. Center: Kurdish refugees huddle in a make shift camp after having their villages destroyed by Turkish forces. Right: A young Kurdish boy stands in front of a line of Turkish gendarmes.

GREEKS

Left: Turkish forces murder Greek Cypriot protestor Solomos Solomou after he tried to climb a flagpole to bring down the Turkish flag, August 14, 1996. Center: The mourning of the slaughtered Greek civilians by their relatives. Right: A Turkish mob and Turkish occupation forces beat a Greek Cypriot protestor, Tasos Isaac, to death, August 11, 1996.

ARMENIANS

Left: Beheaded Armenian men during the Armenian Genocide. Right: Armenians hanged in the street in Constantinople before the deportation of the Armenians to the desert had begun, 1915.